މުސައްނިފްގެ ނޯޓް:
ފޮއްޅަވައި (ޗާގޯސް ޖަޒީރާ) ތަކުގެ މައްޗަށް ފަރަންސޭސިވިލާތުގެ ސިޔާދަތީ ބާރު އޮތްކަމަށް ބުނާ ވާހަކަތައް އާންމުކޮށް ފެށެނީ، 1744 ވަނަ އަހަރު ކެޕްޓަނަކު އެ ރަށްތައް ހޯދި ކަމަށް ބުނާ ރިޕޯޓަކުންނެވެ. ނަމަވެސް ތާރީޚީ އަރުޝީފުތަކުން ފެންނަނީ މިއަށްވުރެ އޮޅުންބޮޅުން ބޮޑު މަންޒަރެކެވެ. މި ލިޔުމަކީ 12 އޮކްޓޫބަރު 2026 ގައި، ޕެން ފޯ ރައިޓްސްއިން އިނގިރޭސި ބަހުން ޝާއިޢުކުރި ޢިލްމީ ކަރުދާހަށް ބިނާކޮށް ލިޔެފައިވާ މަޒުމޫނެކެވެ. މި މަޒުމޫނުގައި ބުނާ ވާހަކަތަކުގެ ފުރިހަމަ މަޞްދަރުތައް ހޯއްދެވުމަށް، އެ ކަރުދާސް ބެއްލެވުމަށް ކިޔުންތެރިންނަށް އިރުޝާދު އަރުވަމެވެ.
ފެށުން
ފަރަންސޭސިވިލާތުގެ ބިބްލިއޮތެކް ނޭޝަނަލް (ކުތުބުޚާނާ) ގައިވާ ޗާޓުތަކުގެ ތެރޭގައި، އިންޑިއާ ކަނޑުގެ މެދުތެރޭގައިވާ އަތޮޅުތަކެއްގެ، އަތުން ކުރަހާފައިވާ ޗާޓެއް އޮވެއެވެ. އޭގެ ސުރުޚީގައިވާ ގޮތުން 'ޗާގަސް' ގެ ރަށްތައް ހޯދީ 16 އެޕްރީލް 1744 ގައި ކެޕްޓަން ލަޒާޣް ޕިކޯގެ ދަށުން ދަތުރުކުރި 'އެލިޒަބަތު' ނަމަކަށް ކިޔާ އުޅަނދަކުންނެވެ. އެތަކެއް ޖީލެއް ވަންދެން މި ޖުމްލައަކީ ޤާނޫނީ ވާހަކަތަކެއްގެ ފެށުމެވެ. އެއީ ފަރަންސޭސިވިލާތަށް ފޮއްޅަވައި ފެނުނު ކަމާއި، އެ ތަން އިދާރީގޮތުން ބެލެހެއްޓި ކަމާއި، އަދި 1810 ގައި އިނގިރޭސިން އެ ތަން އަތުލައި 1814 ގެ މުޢާހަދާއަކުން އެ ތަނުގެ މިލްކުވެރިކަން ހޯދި ކަމަށް ބުނާ ވާހަކައެވެ. 'ބްރިޓިޝް އިންޑިއަން އޯޝަން ޓެރިޓަރީ' އިން ފެށިގެން މިއަދުގެ މައްސަލަތަކާ ހަމައަށް ހުރިހާ ކަމެއް ބިނާވެފައިވަނީ މި ބުނާ ސިލްސިލާގެ މައްޗަށެވެ.
އަރުޝީފުތައް ފުންކޮށް ދިރާސާކުރުމުން އެނގެނީ މި ސިލްސިލާގެ ފުރަތަމަ ބޮޅަކީ ހީކުރާ ވަރަށްވުރެ ބަލިކަށި ބޮޅެއް ކަމެވެ. އެ ޗާޓަކީ އަސްލެއް ނޫން ކަމަށާއި ކޮޕީއެއް ކަމަށް އޭގައި ލިޔެފައިވެއެވެ. ކެޕްޓަނުގެ ދަތުރުނާމާގެ އަސްލާއި އެންމެ ގާތްކުރާ ލިޔުންތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި އެ ދުވަހު އޭނާ ހުރީ ސެޝަލްސްގެ އަމީރަންޓެސް ކައިރީގައެވެ. ޔޫރަޕުގެ މުސްކުޅި ޗާޓުތަކުގައި 'ޗާގަސް' ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެކުނުގެ ރަށްތަކާ ވަކިން، ހުޅަނގު އިންޑިއާ ކަނޑުގައި އޮތް ތަނެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އަދި ފަރަންސޭސިވިލާތުގެ ކެޕްޓަނަކަށް ރަށެއް ފެނުމުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، އެ ރަށްތަކުގެ ސިޔާދަތީ ބާރު ފަރަންސޭސިން ހޯދި ގޮތް ހާމަކޮށްދޭ އެއްވެސް ލިޔުމެއް މިއަދާ ހަމައަށް އެއްވެސް މީހަކަށް ދެއްކިފައެއް ނުވެއެވެ.
އަސްލެއް ނޫން، ކޮޕީއެއް
ފަރަންސޭސި ކަނޑުގެ ސިފައިންގެ ކުރީގެ ހައިޑްރޯގްރަފިކް ޚިދުމަތާ ގުޅޭ ދެ ޗާޓެއް އެ ކުތުބުޚާނާގައި އޮވެއެވެ. އޭގެ ތެރެއިން އެއް ޗާޓަކީ 'ޕެރޯސް ބަންހޯސް' ގެ ނަން ޖަހާފައިވާ ކަންދޫ އަތޮޅުގެ އެއްބައި ހިމެނޭ ރަށްތަކުގެ ޗާޓެކެވެ. މިއީ ކެޕްޓަން ލަޒާޣް ޕިކޯ (Lazare Picault) އާއި ގުޅުވާ ޗާޓެކެވެ. އަނެއް ޗާޓަކީ 'ޗާގަސް' ގެ ނަން ޖަހާފައިވާ ކަންދޫ އަތޮޅުގެ އަނެއްބައި ރަށްތަކުގެ ޗާޓެވެ.
ޗާގަސްގެ ޗާޓުން ފެންނަނީ ޕިކޯ ކުރެހި ޗާޓުގެ އަސްލެއް ނޫނެވެ. އެ ޗާޓުގެ މޫނުމަތީގައިވާ ނޯޓެއްގައި ބުނެފައިވަނީ އެއީ ޕިކޯގެ އަސްލު ޗާޓުން ކޮޕީކޮށްފައިވާ އެއްޗެއް ކަމަށެވެ. އަދި އެއީ 1744 ގެ ފަހުގެ އެއްޗެއް ކަމަށް ކުތުބުޚާނާގެ ރެކޯޑުތަކުން ދައްކައެވެ. އެ ޗާޓުގެ ފުރަގަހުގައި ވަނީ ފަރަންސޭސި ކަނޑުގެ ހައިޑްރޯގްރަފަރެއް ކަމަށްވާ ޝާޣުލަ ޕިއޭޣަ ކްލާޣީ ދަ ފްލޫޣިއު (Charles-Pierre Claret de Fleurieu) ގެ ސޮއި ކަމަށް ބެލެވޭ ސޮޔެކެވެ. ފްލޫޣިއު އުފަންވީ 1738 ގައެވެ. ކެޕްޓަން ޕިކޯ ދަތުރުކުރި އިރު ފްލޫޣިއުގެ އުމުރަކީ އެންމެ ހަ އަހަރެވެ. އެހެންކަމުން ކޮންމެ ގޮތެއްވިޔަސް، އެ ސޮޔަކީ ކެޕްޓަން ޕިކޯ ދަތުރު ކުރި ދުވަސްވަރު ކުރެވިފައިވާ ސޮޔެއް ނޫނެވެ.
މިއީ އޮޅުވާލުމެއް ކަމަށް ބުނަނީއެއް ނޫނެވެ. އޭރުގެ ކަނޑާ ބެހޭ އިދާރާތަކުން އާ ދިރާސާތައް ލިބުމުން ޗާޓުތައް ކޮޕީކޮށް އިސްލާހު ކުރުމަކީ އާންމުކަމެކެވެ. ނަމަވެސް މީގެން ކަށަވަރުވާ ކަމަކީ 16 އެޕްރީލް 1744 އާ ގުޅުވައިގެން ބޭނުންކުރާ 'ޗާގަސް' ގެ ނަން ފެންނަން އޮތީ ޕިކޯގެ އަސްލު ޗާޓަކުން ނޫން ކަމެވެ. އޭގެ މާ ފަހުގެ ކޮޕީއަކުން ކަމެވެ. އަދި އަސްލު ޗާޓުގައި އެ ނަން އޮތްކަން ނުވަތަ ނޫންކަން އެނގޭކަށް ނެތެވެ. މިހާތަނަށް ބެލި ބެލުމުން، އެ ދެ ޗާޓުގެ އަތުލިޔުމާއި، އޭގައިވާ އައްސޭރިފަށުގެ ކުރެހުންތަކާއި، ކަނޑުގެ ފުންމިން ބަލާފައިވާ ގޮތާއި، ނުވަތަ ލިޔުމުގައިވާ ފާހަގަތައް އަޅާކިޔައިގެން އެއްވެސް ދިރާސާއެއް ކުރެވިފައެއް ނުވެއެވެ.
އެހެން ތަނެއްގައި ހުރި ކެޕްޓަނެއް
މިހާތަނަށް ބެލި ބެލުމުން ފެންނަން އޮތް، ކެޕްޓަން ޕިކޯ ދަތުރު ކުރި ތާރީޚާއި އެންމެ ގާތްކުރާ ލިޔުމުން ފެންނަނީ ތަފާތު ދަތުރުމަގެކެވެ. 1909 ވަނަ އަހަރު، ސީޝެލްސްގެ ތާރީޚީ ލިޔުންތައް އެއްކުރެއްވި އޭ. އޭ. ފޯވެލް ވަނީ ޕިކޯގެ 1743 އާއި 1744 ގެ ދަތުރުނާމާއިން ނަގާފައިވާ 17 ޞަފުޙާގެ ބައެއް ސިފަކޮށް ދެއްވާފައެވެ. އޭގެ ސުރުޚީގައި ވަނީ އެއީ އިލް ޑި ފްރާންސް (މިހާރުގެ މޮރިޝަސް) އިން ފެށިގެން "ތްރީ ބްރަދާސް ނުވަތަ އަމީރަންޓެސް ޖަޒީރާއަށް" ކުރި ދަތުރެއް ކަމަށެވެ. (ނޯޓް: މިތާގައި މި ބުނާ ތްރީ ބްރަދާސްއަކީ ސީޝެލްސްގެ މާހޭގެ ތިން ކުންނު ލީ އުސް ބިމެވެ.) 16 އެޕްރީލް 1744 ގައި ޕިކޯ ހުރީ "ތްރީ ބްރަދާސް ނުވަތަ އަމީރަންޓެސް" ގެ ހުޅަނގުން ގާތްގަނޑަކަށް އަށް ލީގު ބޭރުގައި ކަމަށް ފޯވެލް ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ. ނަމަވެސް އެއީ ކެޕްޓަން ޕިކޯގެ ދަތުރުނާމާގައި އޭނާ ލިޔުއްވާފައިވާ އިބާރާތުގެ ބަދަލުގައި، ފޯވެލްގެ އަމިއްލަ ޚުލާޞާކުރުމަކަށް ވުމީވެސް އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ.
އެ ލިޔުމުން "ތްރީ ބްރަދާސް" އަކީ ކޮބައިކަން އެނގެއެވެ. 28 މެއިގައި ޕިކޯ "ފްރެގޭޓް" ޖަޒީރާ ކައިރީގައި ބަނދަރު ކުރިއެވެ. ޖެހިގެން އައި ދުވަހު އޭނާ ދަތުރުކުރީ ކުރީގެ "ތްރީ ބްރަދާސް" ކަމަށް ބުނާ ރަށަށެވެ. އަދި 30 މެއިގައި އޭނާ ބަނދަރުކުރީ ފޯވެލް ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި "ޕޯޓް ރޯޔަލް" ގައެވެ. އެއީ ފަހުން މާހޭގައި އޮންނަ ޕޯޓް ވިކްޓޯރިއާއެވެ. ފޯވެލްގެ ދިރާސާއަށް ބަލާއިރު، ދަތުރުނާމާގައިވާ "ތްރީ ބްރަދާސް" އަކީ މާހޭގެ ރަށްތަކެވެ. އެއީ ފޮއްޅަވައިގެ ރަށްތަކެއް ނޫނެވެ. ފޮއްޅަވައިގެ ޖެހިޖެހިގެން އޮންނަ ތިން ރަށަކަށް އެ ނަން ދެވިފައިވަނީ މާ ފަހުންނެވެ.
އެހެން ރެކޯޑުތަކުންވެސް ބުރަވެފައިވަނީ ނުވަތަ ބާރު ލިބެނީ ސީޝެލްސްގެ ދަތުރުމަގަށެވެ. ޕިކޯ ކުރަހާފައިވާ މާހޭ އާއި ޕްރެސްލިންގެ ޗާޓުތަކުގައިވާ ގޮތުން، އެ ރަށްތައް ސާވޭކޮށްފައިވަނީ 1744 ވަނަ އަހަރުގެ މެއި މަހުއެވެ. އެ ދުވަސްވަރު އޭނާ އެ ރަށްތަކަށް ނަން ދިނީ އޭރުގެ ގަވަރުނަރު ލަ ބޫޣުދޯނެއިގެ (La Bourdonnais) ނަމާ ގުޅުވައިގެންނެވެ. ޗާގޯސް ފެނުނު ކަމަށް ބުނާ ދުވަސްވަރު އޭނާ އުޅުނީ ސީޝެލްސްގެ ޗާޓުތައް ކުރެހުމުގައެވެ.
މިކަމާ ގުޅޭ ހެކިތަކުގެ ސިލްސިލާ ވަރަށް ދިގެވެ. ޕިކޯ ގެ އަސްލު ދަތުރުނާމާ ފެންނާކަށް ނެތެވެ. އޭގެ ބައެއް ކަމަށް ބުނާ ލިޔުމުގައި ތާރީޚެއް ނެތްތާގައި، އެ ލިޔުން އެއްކުރީ ކާކުކަމެއްވެސް ނޭނގެއެވެ. އަދި ފޯވެލްގެ ލިޔުމަކީ ބައެއް ތަންތަން ނަކަލުކޮށްފައިވާ އަދި ބައެއް ބައިތަކުގެ ޚުލާޞާ ހިމެނޭ ލިޔުމެކެވެ. މީގެ އެއްވެސް ތަނެއްގައި 'ޗާގަސް' ނުވަތަ 'ޕެރޯސް ބެނޯސް' ގެ ނަމެއްވެސް ނެތެވެ.
އޭނާއަށް ނޭނގި އިރުމައްޗަށް ދެވިދާނެ ހެއްޔެވެ؟ އެއީ ވެދާނެ ކަމެކެވެ. އެ ޒަމާނުގެ ކަނޑު ދަތުރުވެރިން ލެޓިޓިއުޑް (ޚައްޠު ޢަރުޟު) ރަނގަޅަށް ދެނެގަނެވެއެވެ. ނަމަވެސް ލޮންޖިޓިއުޑް (ޚައްޠު ޠޫލު) އޮޅުމަކީ އާންމުކަމެކެވެ. އަމިރަންޓެސް ޖަޒީރާއާއި ފޮއްޅަވައިގެ ބައެއް ރަށްތައް އޮންނަނީ ގާތްގަނޑަކަށް އެއް ލެޓިޓިއުޑެއްގައެވެ. ޕިކޯ ދަތުރު ކުރި މަގާއި، އޭނާ ދަތުރުކުރި މިސްރާބާއި، އޭގެ ފަހުގެ ސާވޭތަކުގެ އެހީގައި އޭނާ ދަތުރުކުރި ގޮތް އަލުން ބަލައި ކަށަވަރު ނުކުރެވޭހާ ހިނދަކު، 16 އެޕްރީލް 1744 ގައި އޭނާއަށް (މިހާރުގެ) ޗާގޯސް ފެނުނު ކަމަށް ބުނާ ބުނުމަކީ ލިޔެކިޔުންތަކުން ސާބިތުވާ ހިސާބުން ބޭރުގައިވާ ކަމެކެވެ.
ކޮން ޗާގަސްއެއް؟
މި ދެ ޗާޓުން ފެންނަނީ އޭގައި އަޅާފައި އޮތް ސުރުޚީގައި ބުނާ ވަރަށްވުރެ ކުޑަ މިންވަރެކެވެ. ބައެއް މީހުން ލަފާކުރާ ގޮތުގައި 'ޕެރޯސް ބެނޯސް' ޗާޓުން ފެންނަނީ ޕޯޗުގީޒު މަޞްދަރުތަކުގައި 'ކަންޑޫ' (ދިވެހިބަހުން ކަންދޫ އަތޮޅު) ގެ ނަމުން މަޝްހޫރުވެފައިވާ އަތޮޅުގެ ހުޅަނގު ބައެވެ. އަދި 'ޗާގަސް' ޗާޓުން ފެންނަނީ އެއަތޮޅުގެ އިރުއުތުރު ބައި ހިމެނޭ ބައެކެވެ. މިހެން ކަމަށްވާނަމަ، އެއީ ވަކިވަކިން ފެނުނު ދެ ޖަޒީރާއެއް ނޫނެވެ. އެއީ އެއް އަތޮޅެކެވެ. ނަމަވެސް މި ލަފާކުރެވޭ ކުރެވުން ކަށަވަރު ކުރުމަށްޓަކައި، އެ ޗާޓުތަކުގައިވާ ފަރުތަކާއި، ކަނޑުއޮޅިތައް އަޅާކިޔައިގެން އަދި މިހާތަނަށް އެއްވެސް ތަހުލީލެއް ކޮށްފައި ނުވެއެވެ.
މިފަދަ ތަހުލީލެއް ކުރުމުގެ ޚިޔާލަކީ މުހިންމު ޚިޔާލެކެވެ. ސަބަބަކީ ޔޫރަޕުގެ މުސްކުޅި މަޞްދަރުތަކުގައި ތަފާތު ނަންތަކެއް ބޭނުން ކޮށްފައިވާތީއެވެ. 1563 ވަނަ އަހަރު ޕޯޗުގީޒު ތާރީޚު އިލްމުވެރިއެއް ކަމަށްވާ ޔޮއާއޯ ޑި ބަރޯސް ބަޔާން ކޮށްފައިވެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެންމެ ދެކުނުގެ ރަށްތަކަކީ "ކަންޑޫ އަދި އަޑޫ" (ކަންދޫ އަދި އާދޫ) ހިމެނޭ ގޮތުން ދެކުނު ލެޓިޓިއުޑްގެ ހަތް ޑިގްރީގައިވާ ތަންތަނެވެ. އަދި މުޅި އެ ސަރަހައްދުގެ ވެރިއަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަސްގެފާނު ކަމަށް އޭނާ ލިޔެފައިވެއެވެ. އައްޑޫ އަތޮޅު އޮންނަނީ އިކުއޭޓަރަށް ވުރެ (ސުން ޑިގްރީއަށްވުރެ) ކުޑަ ތަންކޮޅެއް ދެކުނުގައެވެ. ހަތް ޑިގްރީ އަކީ ފޮއްޅަވައިގެ އެންމެ ދެކުނުގެ އަތޮޅު އޮންނަ ހިސާބެވެ. އެއީ ފޯޅަވަހި ނުވަތަ އިސްތިއުމާރީންގެ ޑިއެގޯ ގާސިއާއެވެ. ނަމަވެސް ހަމައެކަނި ލެޓިޓިއުޑަށް ބަލައިގެން ބަރޯސް އެ އިޝާރާތް ކުރަނީ ކޮން ރަށްތަކަކަށްކަން ކަށަވަރު ނުކުރެވޭނެއޭ ބުނެވިދާނެއެވެ.
1792 ވަނަ އަހަރު އެމްސްޓަޑަމްގައި ޝާއިޢުކުރި ޖޭން ބަރެންޑް އެލްވޭ ކުރަހާފައިވާ ޗާޓެއްގައި، މި ނަންތައް ލިޔެފައިވަނީ ތަފާތު ރަށްރަށުގެ ގޮތުގައެވެ. އެ ޗާޓުގައި 'އިލްހަސް ދަސް ޗާގަސް' އޮތީ ރާއްޖޭގެ ދެކުނު ހުޅަނގުގައެވެ. 'އިލްޑި ގަމޯ' އާއި 'ކަންޑޫ' އޮތީ އައްޑޫގެ ދެކުނުގައެވެ. 'އަޑޫ' އާއި "ކައުޑޫ" އޮތީ މާ އިރުމަތީގައެވެ. އަދި 'ފޮލޮވޮއިސް' (ފޯޅަވަހި) އޮތީ ދެކުނު އިރުމަތީގައެވެ. މި ޗާޓަކީ ކެޕްޓަން ޕިކޯގެ ފަހުގެ ޗާޓަކަށް ވިޔަސް، މީގެން މިހާރުގެ މަގާމުތަކެއް ކަށަވަރެއް ނުވެއެވެ. ނަމަވެސް، ފަހުގެ ޗާޓެއްގައި 'ޗާގަސް' ގެ ނަން އޮތުމަކީ، މުސްކުޅި ތާރީޚުތަކުގައި 'ޗާގަސް' ގެ ނަމުން މަޝްހޫރުވެފައިވާ ތަން ނޫން އެހެން ތަނަކަށް އެ ނަން ދެވިފައި އޮވެދާނެކަން ސާބިތުކޮށްދޭ ކަމެކެވެ.
ފަރަންސޭސިންގެ ކުރިން އެ ރަށްތައް އެނގިފައިވުން
ދެން މިއޮތީ އެއަށްވުރެ މާ ބޮޑު މައްސަލައެކެވެ. އެއީ އެ ރަށްތަކަކީ އެއްވެސް މީހަކަށް ނުވަތަ ބަޔަކަށް ނޭނގި އޮތް ރަށްތަކަކަށް ނުވާ ކެމެވެ. އިންޑިއާ ކަނޑުގެ މެދުތެރޭގެ ޖޯގްރަފީއާ ގުޅޭގޮތުން ޕޯޗުގީޒުން ހޯދާފައިވާ މަޢުލޫމާތަކީ ޕިކޯގެ ދަތުރުގެ މާ ކުރީގެ މަޢުލޫމާތެވެ. ސަތާރަވަނަ ގަރުނުގެ ކުރީކޮޅު ރާއްޖެއަށް އުރުނު ނަވަކުން ދަތުރު ކުރި ފަރަންސޭސި މީހެއް ކަމަށްވާ ޕިޣާހް ނުވަތަ ޕިރާޑް، ޕިކޯގެ ދަތުރުގެ 140 އަހަރު ކުރިން 'ޕޮލޮވޮއީސް' ގެ ނަމުން ރަށެއް ސިފަކޮށްފައިވެއެވެ. ފަހުން އޭނާގެ ލިޔުންތައް ތަރުޖާމަކޮށް ޝާއިއުކުރި އެލްބާޓް ގްރޭ އާއި އެޗް. ސީ. ޕީ. ބެލް ވަނީ އެއީ 'ފޯޅަވަހި' ކަމަށް ކަނޑައަޅާފައެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ އޭރުގެ ސުލްޠާނަށް މި ރަށަށް ކުރިމަތިވި ނުރައްކަލުގެ ޚަބަރު ލިބުނު ކަމާއި، ރަސްގެފާނުގެ އަމުރަށް ދެ ދަތުރެއް ކުރި ކަމާއި، އޭގެ ކުރީގެ ރަސްރަސްކަލުންވެސް އެ ތަނަށް ދަތުރުކުރެއްވި ކަމާއި، އަދި އެރަށަކީ ފަސްގަނޑު ރަނގަޅު ރަށަކަށްވާތީ އެރަށުގައި އަލުން ވަޒަންވެރިވާން ކޮމާންޑަރަކު ގަސްދުކުރި ވާހަކަ ޕިރާޑް ލިޔެފައިވެއެވެ. 16 ވަނަ ގަރުނުގެ ސުލްޠާން ޙަސަން ނުވަވަނައާ ގުޅޭ ލިޔުމެއްގައި "ޕުޅޮބައިގެ ހަތް ރަށް" (the seven islands of Pullobay) އަށް އިޝާރާތް ކޮށްފައިވެއެވެ.
މި މަޞްދަރުތަކާ މެދުވެސް ސުވާލު އުފެދިދާނެއެވެ. މި ރަށްތަކަކީ ފޯޅަވަހި ކަމަށް ނިންމާފައިވަނީ އެ ލިޔުންތައް ޝާއިއު ކުރި މީހުންގެ ވިސްނުމުގެ މައްޗަށެވެ. އަސްލު ޕޯޗުގީޒު ލިޔުންތައް އަދި ދިރާސާ ކުރެވިފައެއް ނުވެއެވެ. އަދި ހަމައެކަނި ނަމެއް އެއްގޮތްވުމަކީ ކަމެއް ސާބިތުވާ ކަމެއްވެސް ނޫނެވެ. އެހެންނަމަވެސް، މި ހޯދުންތައް ސައްހަ ނަމަ، 1744 ގައި ފަރަންސޭސި ކެޕްޓަނަކަށް އެ ރަށްތައް އެންމެ ފުރަތަމަ ފެނުނު ކަމަށް ބުނާ ބުނުން ދޮގުވާނެއެވެ. ސަބަބަކީ އެއީ އޭގެ ކުރިންވެސް މީހުންނަށް އެނގޭ، ނަން ދެވިފައިވާ، އަދި ދިވެހި ރަސްކަލެއްގެ ދަށުން މީހުން ޒިޔާރަތް ކޮށްފައިވާ ރަށްތަކަކަށް ވާތީއެވެ. މިފަދަ ހެކިތަކެއް ހުރުމަކީ، ހަމައެކަނި މިހެކިތަކުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސިޔާދަތީ ބާރު ސާބިތުކޮށްދޭނެ ކަމަކަށް ނުވެދާނެއެވެ. ނަމަވެސް މި ހެކިތަކުގެ ސަބަބުން ވަރަށް މުހިއްމު ގާނޫނީ ސުވާލެއް އުފެދެއެވެ. އެސުވާލަކީ ފަރަންސޭސިވިލާތުން ފޮއްޅަވައިގެ ރަށްތަކަކީ މިލްކު ކުރެވިދާނެ ފަޅު ރަށްތަކެއްގެ ގޮތުގައި ބެލުމުގެ ކުރިން، ދިވެހި ރަސްކަމުގެ ބާރު އެ ރަށްތަކުގެ މައްޗަށް ހިނގާފައިވޭތޯއެވެ.
ރަށެއް ފެނުމަކީ އެރަށް މިލްކުވުމެއް ނޫން
ފަރަންސޭސިންނަށް އެ ރަށްތައް އެންމެ ފުރަތަމަ ފެނުނުކަމަށް ސާބިތުވީ ނަމަވެސް، އެހިސާބަކުން މައްސަލަ ނުނިމެއެވެ. އޭރުގެ ބަހުރުވައިގައި 'reconnaissance' (ރިކޮނަސަންސް)، 'découverte (ދިކުވޭޣްތު) އަދި 'voir la terre' (ލަ ތޭޣް ވާހަ) ފަދަ ބަސްތަކުގެ މާނައަކީ ސާވޭކުރުމާއި، ރަށެއް އޮތްކަން އެނގުމާއި، އަދި ރަށެއްގެ މަލަ ފެނުމެވެ. މީގެން އެއްވެސް ބަހަކީ ރަސްމީކޮށް އެ ތަނެއްގެ މިލްކުވެރިކަން ލިބުން ނުވަތަ އެތަނެއް ހިފުމުގެ މާނަ ދޭހަވާ ބަސްތަކެއް ނޫނެވެ. އަދި 1744 ގައި އެފަދަ ކަމެއް ހިނގާފައިވާ ކަމުގެ ރެކޯޑެއް މިހާތަނަށް ބެލި ފަރަންސޭސި އެއްވެސް ލިޔުމަކުން ފެންނާކަށް ނެތެވެ. މީގެ މާނައަކީ އެފަދަ ކަމެއް ހިނގާފަ ނުއޮންނާނެޔޭ ބުނުމެއް ވެސް ނޫނެވެ. އެކަމަކު މީގެން ކަށަވަރުވާ މާނައަކީ ފަރަންސޭސިވިލާތުގެ މިލްކުވެރިކަން ފޮއްޅަވައިގެ މައްޗަށް ފެށުނު ކަމަށް ބުނާ ތާރީޚުތަކުގައި، އެ މިލްކުވެރިކަން ލިބުނީ ކޮން ގޮތަކުންކަން ސާބިތު ކޮށްދެވިފައި ނުވާކަމެވެ.
1770 އާ ހިސާބަށް އައިއިރު 'ޑިއޭގޯ ގާސިއާ' ގެ ނަން ފަރަންސޭސި ޗާޓުތަކުން ފެނެއެވެ. މިއީ ޕޯޗުގީޒު ނަމެކެވެ. މީގެން އެނގެނީ އެއީ ފަރަންސޭސިން ހޯދި ހޯދުމެއްގެ ބަދަލުގައި، ކުރިންވެސް ދެވިފައިވާ ނަމެއް ބޭނުންކުރަން ފެށީ ކަމެވެ. ދިވެހި ނަމެއް ކަމަށްވާ 'ފޯޅަވަހި' (ޑިއޭގޯ ގާސިއާ) އަކީ ވަކި ތާރީޚީ ސިލްސިލާއަކަށް ނިސްބަތްވާ ނަމެކެވެ. މިއީ އަދިވެސް ދިރާސާކުރަން ޖެހިފައިވާ ކަމެކެވެ.
ވީމާ، ފަރަންސޭސިވިލާތަށް ފޮއްޅަވައިގެ މިލްކުވެރިކަން ލިބުނީ ކިހިނެއްތޯވެ؟ އެ ރަށްތަކަކީ އެއްވެސް ބައެއްގެ މިލްކަކަށް ނުވާ ތަންތަން ކަމަށް ފަރެންސޭސިން ބެލީ ކަމުގައި ވަނީ ނަމަ، ދެން އުފެދޭ ސުވާލަކީ ހަގީގަތުގައިވެސް އެއީ އެއްވެސް ބައެއްގެ މިލްކަކަށް ނުވާ ރަށްތަކެއްތޯއެވެ؟ ރަށެއްގެ މަލަ ފެނުމުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް އުފެދުނީ ފުރިހަމަ ނުވާ ދަޢުވާއެއް ނަމަ، އޭގެ ފަހުން ފަރަންސޭސިން އަމިއްލައަށް ހަދާ ގާނޫނެއް، އެދުވަސްވަރުގެ ދުނިޔެވީ ޤާނޫނީ ހަމަތަކުގެ ދަށުން މިލްކުވެރިކަން ކަށަވަރުކުރުމަށް ފުދޭނެ ތޯއެވެ؟ އެ މިލްކުވެރިކަން އުފެދުނީ ރަށްތައް ދޫކުރުމާއި އާބާދީތައް ބަދަލު ކުރުމުގެ ތެރެއިން ނަމަ، އެކަންކަން ކުރި ތާރީޚާއި، އެކަންކަން ހިންގާފައިވާ ގޮތަކީ މައްސަލައިގެ އަސްލެވެ. ނުވަތަ، އޭގެ ފަހުން ތާރީޚު އިލްމުވެރިންނަށް ފަރަންސޭސި އިސްތިއުމާރުން އެ ރަށްތައް އިދާރީ ގޮތުން ހިންގާފަ އޮތްތަން ފެނުމުން، އަރުޝީފުތަކުގައި ރެކޯޑު ކުރެވިފަ ނެތް މިލްކުވެރިކަމެއް އޮތް ކަމަށް އަމިއްލައަށް ނިންމީ ކަމަށްވެސް ވެދާނެއެވެ.
ޤާނޫނު ބުނާ ގޮތް
ޤާނޫނީ މާހިރުން މިކަމުގައި 1928 ވަނަ އަހަރުގެ 'އައިލެންޑް އޮފް ޕަލްމަސް' އާބިޓްރޭޝަންގެ މިސާލު ދައްކަވާނެއެވެ. އެ މައްސަލައިގެ އާބިޓްރޭޓަރު މެކްސް ހޫބާ ނިންމެވި ގޮތުގައި، ހަމައެކަނި ރަށެއް ފެނުމަކީ، ފެނުނު ބަޔަކަށް އެރަށެއްގެ މިލްކުވެރިކަން ލިބުން ފުރިހަމަވާ ކަމެއް ނޫނެވެ. އެކަން ފުރިހަމަވާނީ އެ ތަނެއްގައި ހަގީގީ ބާރު ހިންގައިގެންނެވެ. އަދި އެހެން ދައުލަތަކުން މެދުކެނޑުމެއްނެތް ގޮތެއްގައި އަމާންކަމާއެކު އެ ތަނެއްގައި ބާރު ހިންގަމުންދާނަމަ، ރަށެއް ފެނުނު ކަމުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ކުރާ ދަޢުވާއަކަށް ކުރިލިބުމެއް ނެތެވެ. އެ ރަށުގެ މިލްކުވެރިކަން ލިބުނު ކަމަށް ބުނަނީ ފަހުން އެ ތަން ބެލެހެއްޓި ފަރާތަށެވެ. މި އުޞޫލުން ބަލާއިރު، ފަރަންސޭސިވިލާތާއި އިނގިރޭސިވިލާތުން ފަހުން އެ ތަން އިދާރީ ގޮތުން ހިންގި ހިންގުމަކީ ޤާނޫނީގޮތުން މުހިންމު ކަމެކެވެ. ނަމަވެސް، މިއަކުން އެންމެ ފުރަތަމަ އެ ތަން ހޯދި ހޯދުމުގެ ސައްހަކަމެއް ކަށަވަރެއް ނުވެއެވެ.
ޕަލްމަސް މައްސަލައިން އެނގެނީ، ސިޔާދަތީ ބާރު ހިންގަމުންދާ ފަރާތެއްގެ ކުރިމަތީގައި، ހަމައެކަނި ރަށެއް ފެނުމުގެ ދަޢުވާ ބަލިކަށިވާނެ ކަމެވެ. ކުރިންވެސް ސިޔާސީ ބާރެއް ހިނގަމުންދިޔަ ތަނެއްގެ މައްޗަށް މި އުޞޫލެއް ނުހިނގާނެ ކަމެވެ. އަދި ހޫބާ އަމިއްލަފުޅަށްވެސް، 'ޑަޗް އީސްޓް އިންޑިއާ ކޮމްޕެނީ' އާއި އެ ސަރަހައްދުގެ ވެރިންނާ ދެމެދު ވެފައިވާ އެއްބަސްވުންތަކަށް ބުރަދަން ދެއްވިއެވެ. އިންޓަނޭޝަނަލް ކޯޓް އޮފް ޖަސްޓިސް (ICJ) އިން ފަހުން ނިންމާފައިވާ ގޮތުގައި، ސިޔާސީގޮތުން އިންތިޒާމުވެފައިވާ ބަޔަކު ދިރިއުޅޭ ބިމަކީ އެއްވެސް މީހެއްގެ މިލްކަކަށް ނުވާ (terra nullius) ތަނެއްގެ ގޮތުގައި ނުބެލެވޭނެއެވެ. މީހުން ދިރިނޫޅޭ އަތޮޅުތަކަކީ މިއަށްވުރެ އުނދަގޫ ސުވާލެކެވެ. އެއީ ކަނޑު ދަތުރުފަތުރާއި، މަސްވެރިކަމާއި، ދަތުރުތަކުގެ އެހީގައި ބާރު ހިންގާ ރަސްކަމެއްގެ އިދާރީ ދާއިރާގައި ހިމެނޭ ތަންތަންތޯ ބަލަންޖެހެއެވެ. އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ސުލްޠާނެއްގެ ރަސްކަމަކުން، ޔޫރަޕުގެ އިސްތިޢުމާރީ އުޞޫލާ އެއްގޮތަށް ލިޔެކިޔުންތައް ބަލަހައްޓާކަށް ނުޖެހެއެވެ. އަދި ހަމައެކަނި ރަށެއް އޮތްކަން އެނގިފައި އޮތް އޮތުމަކުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބާރު އޮތް ކަމަކަށް ވެސް ނުނިންމޭނެއެވެ.
އިނގިރޭސިވިލާތާ މިކަން ގުޅެނީ ފަރަންސޭސިންގެ ފަރާތުންނެވެ. އިނގިރޭސިން 1810 ގެ ޑިސެމްބަރުގައި 'އިލް ޑި ފްރާންސް' ހިފިއެވެ. އަދި 1814 ގެ ޕެރިސް މުޢާހަދާގެ ދަށުން އެ ރަށާއި އެތާގެ ދަށުގައިވާ ތަންތަން، "ޚާއްޞަކޮށް ރޮޑްރިގޭޒް އާއި ސީޝެލްސް" އިނގިރޭސިންނަށް ދޫކޮށްލިއެވެ. މި މުޢާހަދާގައި ފޮއްޅަވައިގެ ނަމެއް ނެތެވެ. އެހެންކަމުން، ނަން ނެތް ތަނެއްގެ ގޮތުގައި އެ ތަން އިނގިރޭސިންގެ ދަށަށް ބަދަލުވިތޯ ބެލުމަކީ ވަކި ސުވާލެކެވެ. ކޮންމެ ގޮތެއްވިޔަސް، ހޫބާ ވިދާޅުވި ފަދައިން، ދައުލަތަކަށް، އެދައުލަތުގެ އަތުގައި ނެތް ޙައްޤުތަކެއް އެހެން ފަރާތަކަށް ނުދެވޭނެއެވެ.
މީގެން ސާބިތުނުވާ ކަންތައްތައް
މި ބަހުސުގެ އިންތައް ވަރަށްވެސް ހަންޏެވެ. 2019 ވަނަ އަހަރު އިންޓަނޭޝަނަލް ކޯޓް އޮފް ޖަސްޓިސްއިން ލަފާދީފައިވާ ގޮތުގައި، 1965 ގައި އިނގިރޭސިން ޗާގޯސް މޮރިޝަސްގެ އިސްތިއުމާރީ އިދާރީ ސަރަހައްދުން ވަކިކުރިއިރު، އެއީ މޮރިޝަސްގެ އިދާރީ ބައެކެވެ. އެ ކޯޓުގެ އެ ނިންމުމަކީ 1965 ވަނަ އަހަރު މޮރިޝަސްގެ އިސްތިއުމާރީ އިދާރީ ސަރަހައްދީ އިން އޮތް ގޮތުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ނިންމާފައިވާ ނިންމުމެކެވެ. ނަމަވެސް، ކޯޓުން ބަލާފައިވަނީ މޮރިޝަސްގެ އިސްތިޢުމާރުގެ ދަށުން މިނިވަންކުރުމުގެ މަރުޙަލާ ޤާނޫނީގޮތުން ފުރިހަމަވިތޯއެވެ. ފަރަންސޭސިވިލާތުން އެންމެ ފުރަތަމަ އެ ރަށްތައް ހޯދި ގޮތެއް، ނުވަތަ އޭގެ ކުރިން އޮތް ދިވެހިރާއްޖޭގެ މިލްކުވެރިކަމެއް، ނުވަތަ ކެޕްޓަން ޕިކޯގެ ޗާޓުތަކެއް ކޯޓުން ދިރާސާކޮށްފައެއް ނުވެއެވެ. 2019 ގެ ނިންމުމުން، އެ ރަށްތައް ފަރަންސޭސި އިސްތިޢުމާރީ އިދާރީ އިމަށް އެންމެ ފުރަތަމަ ވަތްން ގޮތެއް ކަނޑައެއް ނޭޅެއެވެ.
އަދި ފޮއްޅަވައިގެ މައްޗަށް އޮތްކަމަށް ބުނާ ފަރަންސޭސިވިލާތުގެ މިލްކުވެރިކަމުގައި އުނިކަމެއް އޮތުމަކީ، އޭގެ ޒާތުގައި އެ ރަށްތައް ދިވެހިރާއްޖެއަށް ލިބޭނެ ކަމެއްވެސް ނޫނެވެ. 2008 ވަނަ އަހަރުގެ 'ޕެޑްރާ ބްރަންކާ' މައްސަލައިގައި ކޯޓުން ނިންމީ، ސިންގަޕޫރު ކަނޑުއޮޅީގައިވާ ހިލައެއްގެ އަސްލު މިލްކުވެރިކަން ޖޮހޯރު ސުލްޠާނިއްޔަތަށް އޮތް ނަމަވެސް، މެލޭޝިއާއިން ހަނުއޮތުމާއި، އެތަނާއި މެދު ސިންގަޕޫރުން އަމަލުކުރަމުން އައި ގޮތުގެ މައްޗަށް ބަލާ އެތާގެ ސިޔާދަތީ ބާރު ސިންގަޕޫރަށް ބަދަލުވެފައިވާ ކަމަށެވެ. ތާރީޚީ މިލްކުވެރިކަމެއް ގެއްލިދާނެއެވެ. އިސްތިޢުމާރީ ވެރިކަމާއި، 1965 ގައި ރާއްޖެއަށް ލިބުނު މިނިވަންކަމާއި، BIOT އުފެއްދުމާއި، 2019 ގެ އައިސީޖޭ ލަފަޔާއި، 2021 އަދި 2023 ގެ 'އިޓްލޮސް' (ITLOS) ގެ ނިންމުންތަކަށްފަހު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެއްވެސް މިލްކުވެރިކަމެއް ފޮއްޅަވައިގެ މައްޗަށް ދެމިއޮތްތޯ ބެލުމަކީ މުސްތަޤްބަލުގައި ކުރަންޖެހޭނެ ކަމެކެވެ.
ބާކީ އޮތް ސުވާލު
ބާކީ އޮތް ސުވާލަކީ ފަރަންސޭސިން ފަހުން ފޮއްޅަވައި ހިންގިތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯއެއް ނޫނެވެ. ތާރީޚީ ރެކޯޑުތަކުން އެނގޭ ގޮތުގައި އެމީހުން އެ ތަން ހިންގިއެވެ. ސުވާލަކީ، ފަރަންސޭސިވިލާތުން އެންމެ ފުރަތަމަ އެ ސިޔާދަތީ ބާރު ހޯދީ ކިހިނެއްތޯއާއި، އެއީ ޤާނޫނީގޮތުން ސައްހަ ގޮތެއްތޯއާއި، އަދި އެ ސަރަހައްދަކީ އޭރުވެސް އެހެން ސިޔާދަތީ ބާރެއްގެ ދަށުގައި އޮތް ތަނެއްތޯއެވެ.
ފަހުގެ އަމަލުތަކަކުން ޤާނޫނީ ނަތީޖާތަކެއް ނިކުމެދާނެއެވެ. ނަމަވެސް، ކުރިން ދިވެހިންގެ މިލްކުވެރިކަމުގައި އޮތްތަނެއް، ފަހުން އިސްތިއުމާރުގެ ދަށުން (ފަރަންސޭސިންނާއި އަދި އިނގިރޭސިން) ހިންގުމަކީ އެ ރަށްތަކުގެ އަސްލު މިލްކުވެރިކަން އޮތްކަމަށް ދެއްކޭނެ ހެއްކެއް ނޫނެވެ. އަދި ފަހުގެ އިސްތިޢުމާރީ ޗާޓުތަކުގައި ޖަހާފައިވާ ނަމަކުން، ނުވަތަ ކުރީގެ ދަތުރުވެރިޔަކަށް ރަށްތަކެއް ފެނުމަކުން، އޭނާގެ ވެރިޔާއަށް އެ ރަށްތަކުގެ މައްޗަށް ލިބުނު ޙައްޤެއް ސާބިތެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. ޔޫރަޕުގެ ކުރީގެ ރެކޯޑުތަކުގައި ހުރި ޖޯގްރަފީގެ ތަފާތުތައް، ފަހުގެ ފަރަންސޭސި ނަންތަކުގެ ތެރެއިން ވަނީ އޮޅުންބޮޅުންވެފައެވެ.
ގެއްލިފައި މިވާ ހެކިތަކަކީ އެކަމުން އެކަނި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސިޔާދަތީ ބާރު ފޮއްޅަވައިގެ މައްޗަށް އޮތްކަން ސާބިތުކޮށްދޭ އެއްޗަކަށް ނުވެދާނެއެވެ. ނަމަވެސް މިއީ، އާންމުކޮށް ހަގީގަތެއް ކަމަށް ބަލައި ނިންމާފައިވާ ކަންކަމުގެ ފަހަތުގައި ފުރިހަމަ ޖަވާބެއް ދެވެން ނެތް ކަންތައްތައް ހާމަކޮށްދޭނެ ކަމެކެވެ.
ފަރަންސޭސިން (އިނގިރޭސިންނަށް) ދޫކޮށްލީ ކޮން ތަނެއްކަން ޤާނޫނީގޮތުން ކަނޑައެޅުމުގެ ކުރިން، ތާރީޚީގޮތުން ފަރަންސޭސިން ހޯދީ ކޮން ތަނެއްކަން ކަށަވަރުކުރަން ޖެހެއެވެ.