ތަޢާރަފު: ސިޔާސީ ވާހަކަތަކާއި އިޖުރާއީ އުސޫލުތައް ފުށުއެރުން
ނައިޖަލް ފަރާޖް އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ހައުސް އޮފް ކޮމަންސްގައި، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ކޯޓު (އައި.ސީ.ޖޭ) އަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ކައުންޓަރ ކްލެއިމް ނުވަތަ ރައްދު ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅުމާ "މަދު ދުވަސްކޮޅެއްގެ ގާތުގައި" ވާކަމަށް ވިދާޅުވުމުން، އެއީ ސިޔާސީ ގޮތުން ވަރަށް ބޮޑު ސަމާލުކަމެއް ލިބުނު ކަމަކަށް ވިއެވެ. ނަމަވެސް، އެ ވާހަކަފުޅުގައި އިޖުރާއީ ގޮތުން އެއްވެސް ބުރަދަނެއް ނެތެވެ. ބައިނަލްއަޤްވާމީ ޝަރުޢީ ނިޒާމު ހިނގަނީ ހަމައެކަނި ފޫޅަށް ބާރުކުރާ ވަރަށް ޖަހާ ލަތްކަކުން ނުވަތަ ވެސްޓްމިންސްޓަރުގައި ޖަހާ އަތްތިލަބަޑިއަކުންނެއް ނޫނެވެ. އެކަން ހިނގަނީ ކޯޓުގެ އިޙްތިޞާޞާއި، ދައުލަތްތަކުގެ ރުހުމާއި، އަދި މުއައްސަސާތަކުގެ ޤާބިލުކަމުގެ މައްޗަށް ބިނާވެގެންނެވެ.
ފޯޅަވަހީގެ މައްސަލައަކީ ހަމައެކަނި ސިޔާސީ ކުޅިވަރަކަށް ހެދުމަށްވުރެ މާ މުހިންމު މައްސަލައެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއިން މިކަމުގައި ފިޔަވަޅެއް އަޅާނަމަ، އެކަން ކުރަންވާނީ ކުޅިވަރެއްގެ ގޮތުގައެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އެކަން ކުރަންވާނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ޤާނޫނީ އަޚުލާޤުގެ މަގުގައި ހަމަ ހިފަހައްޓައިގެންނެވެ. މިކަމަށް އެންމެ އެކަށީގެންވާ މައިދާނަކީ މީހެއްގެ ޚިޔާލީ ތަޞައްވުރަށް ގެނެވޭ ކޯޓު މަރުހަލާތަކެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އދ. ގެ އޮނިގަނޑުގެ ތެރެއިން ރޭވިފައިވާ ޤާނޫނީ ނިޒާމެވެ.
"ކައުންޓަރ ކްލެއިމް" ނުވަތަ ރައްދު ދަޢުވާގެ ވާހަކައަކީ އިޖުރާއީ ގޮތުން ގޯސް ވާހަކައަކަށް ވަނީ ކީއްވެ؟
"ކައުންޓަރ ކްލެއިމް" ނުވަތަ ރައްދު ދަޢުވާއެއްގެ ވާހަކަ ދެއްކޭނީ އައި.ސީ.ޖޭ ގައި މައްސަލައަކާއި ގުޅޭ ޚަޞްމުންތަކެއްގެ މެދުގައި ހިނގަމުންދާ މައްސަލައެއް އޮތް ނަމަ އެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއާއި މޮރިޝަސްއާ ދެމެދު އެފަދަ އެއްވެސް މައްސަލައެއް މިހާރު ހިނގަމުންނެއް ނުދެއެވެ. އައި.ސީ.ޖޭ ގެ ޤާނޫނުގެ 36 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، ކޯޓުގެ އިޚްތިޞާޞް ބިނާވެފައިވަނީ ދައުލަތްތަކުގެ ރުހުމުގެ މައްޗަށެވެ. އެއީ ޚާއްޞަ އެއްބަސްވުމަކުން، ނުވަތަ މުޢާހަދާއަކުން، ނުވަތަ ދެ ދައުލަތަކުން ރުހުންދީ، އެދެމެދުގައި އުފެދޭ މައްސަލަތައް ޙައްލުކުރުމަށް އެއްބަސްވެފައިވާ ގޮތެއްގެ މަތީންނެވެ. އިޙްތިޞާޞްއެއް ނެތި މައްސަލައެއް ނޯންނާނެއެވެ. އަދި ހިނގަމުންދާ މައްސަލައެއް ނެތި ރައްދު ދަޢުވާއެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.
މީގެ އިތުރުން، 2019 ވަނަ އަހަރުގެ ފޯޅަވަހީގެ މައްސަލައަކީ އދ. ގެ އާންމު މަޖިލީހުން އެދިގެން އިސްތިޝާރީ ލަފާ (Advisory Opinion) ހޯދުމުގެ މަރުހަލާއަށް ފަހު އުފެދި ކުރިއަށްދާ ޤާނޫނީ ސުވާލުތަކެވެ. އެއީ މޮރިޝަސްއާއި އިނގިރޭސިވިލާތާ ދެމެދު ސިޔާދަތީ ބާރުވެރިކަމާ ގުޅޭގޮތުން ނިންމި ނިންމުމެއް ނޫނެވެ. އަދި މޮރިޝަސްއާއި ދިވެހިރާއްޖެއާ ދެމެދު އޮތް މައްސަލައެއްވެސް ނޫނެވެ. އިސްތިޝާރީ ލަފާތަކަކީ އދ. ގެ ގޮފިތަކުން ހުށަހަޅާ ޤާނޫނީ ސުވާލުތަކަށް ދޭ ޖަވާބެކެވެ. އެއީ ތިންވަނަ ފަރާތެއްގެ ގޮތުގައި، ޤައުމުތަކުގެ މެދުގައި އުފެއްދި ޚުޞޫމަތެއް ނޫނެވެ.
ދިވެހިރާއްޖެއަށް "ރައްދު ދަޢުވާއެއް ހުށަހެޅިދާނެ" ކަމަށް ބުނާ ބުނުމަކީ މި ދެންނެވި ފަރަޤުތައް އޮޅުވާލުމެވެ. އެއީ އިސްތިޝާރީ އިޙްތިޞާޞާއި ޚުޞޫމަތީ އިޙްތިޞާޞް މަސްހުނިކުރުމެވެ. އެފަދަ ވާހަކަތައް ވެސްޓްމިންސްޓަރުގެ އެތެރޭގެ ބަހުސްތަކަށް ކަމުދިޔަ ކަމުގައިވިޔަސް، އެއީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފުރަމާލެއަށް އޮތް އެންމެ ރަނގަޅު މަގަކަށް ނުވާނެއެވެ.
އެކަށީގެންވާ މުއައްސަސާގެ އޮނިގަނޑު: އދ. ގައި އިސްތިޢުމާރު ނައްތާލުން
ފޯޅަވައްސާއި މެދު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީޚީ، ސަޤާފީ، ނުވަތަ ޤާނޫނީ ގުޅުމެއް އޮތް ކަމަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ބުނާނަމަ، އެކަމަށް އޮތް އެންމެ އެކަށީގެންވާ މައިދާނަކީ ކޯޓުގެ ކުއްލި ފިޔަވަޅެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އދ. ގެ އިސްތިޢުމާރު ނައްތާލުމާއި ބެހޭ އޮނިގަނޑެވެ.
ފޯޅަވަހީގެ މައްސަލަ ފެންމަތިވެފައިވަނީ އދ. ގެ ޗާޓަރުގެ 11 ވަނަ ބާބުގެ ދަށުންނެވެ. އެއީ އަމިއްލަ ވެރިކަމެއް ނެތް ސަރަޙައްދުތަކާއި އެ ތަންތަން ބަލަހައްޓާ ބާރުތަކުގެ ޒިންމާތަކާ ގުޅޭ ބާބެވެ. 2019 ގެ އިސްތިޝާރީ ލަފާއަށް އެދިފައިވަނީ ވެސް، މި މައްސަލައަކީ ހަމައެކަނި ދެ ޤައުމެއްގެ ދެމެދުގައި އޮތް މިލްކުވެރިކަމުގެ މައްސަލައަކަށް ވުރެ ބޮޑަށް، އިސްތިޢުމާރު ނައްތާލުމުގެ މައްސަލައަކަށް ވާތީއެވެ.
އިސްތިޢުމާރު ނައްތާލުމުގެ މަރުހަލާގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ މަޞްލަޙަތުތަކަށް އެކަށީގެންވާ ވަރަށް ރިޢާޔަތްކޮށްފައި ނުވާކަމަށް، ނުވަތަ ތިންވަނަ ފަރާތެއްގެ މަސްލަޙަތު އޮތްތޯ ޔަޤީން ކުރުމަށް ބަލަންޖެހޭ ކަންކަން ފުރިހަމައަށް ބަލާފައި ނުވާކަމަށް ރާއްޖެއިން ދެކޭނަމަ، އެކަން ހުށަހަޅަންޖެހޭނީ އދ. ގެ ނިޒާމުގެ ތެރެއިންނެވެ. މިއީ ޤާނޫނީ މަރުހަލާތައް ފުރިހަމަ ކުރުމާއި އެންމެންގެ ބައިވެރިވުން ހިމެނުމާ ގުޅޭގޮތުން ދައްކަންޖެހޭ އިޖުރާއީ ވާހަކައެކެވެ.
ބައިނަލްއަޤްވާމީ ޤަދަރާއި އިޙްތިރާމު ހޯދޭނީ މުއައްސަސާތަކުގެ ތެރެއިންނެވެ. އެއީ މައިކްރޯފޯނުތަކުގެ ކުރިމަތީގައި ދައްކާ ވާހަކައަކުން ކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ.
ދިވެހިރާއްޖެއަށް އޮތް ޤާނޫނީ މަގު
ފޯޅަވަހީގެ މައްސަލަ ސީރިއަސް ނޯޓެއްގައި، އަލުން ހުޅުވާލުމަށްޓަކައި ކަންކަން ތަރުތީބުކޮށް، ސާފުކޮށް، އަދި ވަރުގަދަ ހެކިތަކާއެކު މަސައްކަތް ކުރަންޖެހެއެވެ. އެގޮތުން އަންނަނިވި ކަންކަމަށް ސަމާލުވާން ޖެހެއެވެ.
- ރަސްމީ ޑިޕްލޮމެޓިކް މުޢާމަލާތް
އެންމެ ފުރަތަމަ ދިވެހިރާއްޖެއިން ކުރަންޖެހޭނެ ކަމަކީ، އިނގިރޭސިވިލާތާއި، މޮރިޝަސް އަދި އދ. ގެ ސެކްރެޓަރީ ޖެނެރަލަށް ރަސްމީ ޑިޕްލޮމެޓިކް ނޯޓުތައް ފޮނުވުމެވެ. މި މުޢާމަލާތްތަކުގައި، ފޯޅަވާހީގެ މައްސަލާގައި ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ތާރީޚީ އަދި ޤާނޫނީ ގޮތުން މުހިންމު މަޞްލަޙަތުތަކެއް އޮތް ދައުލަތެއްކަން ސާފުކޮށް ބަޔާން ކުރަންވާނެއެވެ. މި މަރުހަލާގެ މަޤްޞަދަކީ މައްސަލަ ގޯސްކުރުމެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ރެކޯޑުތަކުގައި ރާއްޖޭގެ ދަޢުވާ ސަބަބުތަކާއެކު ރަސްމީކޮށް ރަޖިސްޓްރީ ކުރުމެވެ.
- އދ. ގެ އާންމު މަޖިލީހާ ގުޅިގެން މަސައްކަތްކުރުން
ދެން އޮތް ފިޔަވަޅަކީ އދ. ގެ އާންމު މަޖިލީހެވެ. އިސްތިޢުމާރު ނައްތާލުމާ ގުޅޭ އެޖެންޑާ އައިޓަމްތަކުގެ ދަށުން މި މައްސަލަ ބެލުމަށް އެދި ރާއްޖެއަށް ރަސްމީކޮށް ހުށަހެޅިދާނެއެވެ. އދ. ގެ ޑީކޮލޮނައިޒޭޝަން ކޮމިޓީ (C-24) އަކީ ހެކި ހުށަހެޅުމަށާއި، އިސްތިޢުމާރު ނައްތާލުމުގެ މަރުހަލާގައި ހުރިހާ ފަރާތްތަކެއްގެ މަޞްލަޙަތަށް ބަލާފައިވޭތޯ ސުވާލު އުފެއްދުމަށް އޮތް ރަސްމީ މަގެކެވެ. މިއީ މޮރިޝަސްއަށް ދޭ ހަމަލާއެއް ނޫނެވެ. މިއީ މުއައްސަސާގެ ނިންމުން ފުރިހަމަކުރުމަށް އެދޭ އެދުމެކެވެ. މިއީ ކުރިމަތިލުމަކަށް ދިއުމުގެ ބަދަލުގައި، އިޖުރާއީ ގޮތުން ކަންކަން ފުރިހަމަކުރުމަށް ގޮވާލާ ގޮވާލުމެކެވެ.
- ހެކިތައް އެއްކުރުމާއި ވަރުގަދަކުރުން
އެއްވެސް ދައުލަތަކުން ތާރީޚީ ދަޢުވާތަކެއް ހިފައިގެން އދ. އަށް ދާންވާނީ އެކަމަށް ބޭނުންވާ އިލްމީ ދިރާސާތަކާއި ހެކިތައް ހުރެގެންނެވެ. ދަތުރުފަތުރުގެ ތާރީޚާއި، ޗާޓުތަކާއި، އާކިއޮލޮޖީ ނުވަތަ ތަންތަނަށް ކިޔާ ނަންތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ދަޢުވާކުރާނަމަ، އެކަންކަން ސާފުކޮށް ލިޔެކިޔުމުން ފެންނަން އޮންނަންވާނެއެވެ. މިސާލަކަށް، ތަންތަނަށް ކިޔާ ނަންތަކުގެ އެއްގޮތްކަން ހުށަހަޅަންވާނީ ދިރާސާއެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ޗާޓުތަކަށް އައިސްފައިވާ ބަދަލުތައް ދައްކަންވާނީ އަޞްލު މަޞްދަރުތަކުންނެވެ. ބައިނަލްއަޤްވާމީ މައިދާނުގައި އިޙްތިރާމު ލިބޭނީ ސާފު ލިޔެކިޔުމަށެވެ.
- ބޭނުންވެއްޖެ ހިނދެއްގައި އިސްތިޝާރީ ލަފައަކަށް އެދުން
ޑިޕްލޮމެޓިކް މަސައްކަތްތަކުގެ ތެރެއިން، ތިންވަނަ ޤައުމެއްގެ ތާރީޚީ މަޞްލަޙަތުތަކަށް ބަލާފައި ނުވާކަމުގެ ޝައްކެއް އުފެދިއްޖެނަމަ، އައި.ސީ.ޖޭ އިން އިތުރު އިސްތިޝާރީ ލަފައެއް ހޯދުމަށް އާންމު މަޖިލީހުގެ ތާއީދު ހޯދުމަށް ރާއްޖެއަށް މަސައްކަތް ކުރެވިދާނެއެވެ. މިއީ ރައްދު ދަޢުވާއެއް ނޫނެވެ. މިއީ އދ. ގެ ގޮފިތަކުން ކޯޓަށް ހުށަހަޅާ ސުވާލެކެވެ. މީގެ ތަފާތަކީ، އެއް ފަރާތަކީ އަނެއް ފަރާތާ ދެކޮޅަށް ކުރާ ދަޢުވާއެއް ނޫން ކަމާއި، އެއީ ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުޖުތަމަޢުން ކަމެއް ސާފުކުރުމަށް ކުރާ ކަމަކަށް ވުމެވެ.
އިންޑިއާ ކަނޑުގެ މަޞްލަޙަތުތައް
އިންޑިއާ ކަނޑަކީ އެކި ޤައުމުތަކުގެ މަޞްލަޙަތުތައް ގުޅިފައިވާ ސަރަޙައްދެކެވެ. އެހެންކަމުން، ރާއްޖޭގެ ކޮންމެ ފިޔަވަޅަކީވެސް ސަރަޙައްދީ ހަމަޖެހުމަށް ބުރޫނާރާނެ ފަދަ ފިޔަވަޅަކަށް ވާންޖެހެއެވެ. މަޤްޞަދަކަށް ވާންވާނީ ބައިނަލްއަޤްވާމީ އުސޫލުތައް ވަރުގަދަކުރުމެވެ. އދ. މެދުވެރިކޮށް ކުރާ މަސައްކަތުން ދައްކުވައިދޭނީ ރާއްޖެއިން ބޭނުންވަނީ އުސޫލުތަކުގެ ތެރެއިން ކަންކަން ސާފުކުރުން ކަމެވެ. މީގެ ނަތީޖާއަކަށް ވާނީ ސަރަޙައްދީ ހަމަޖެހުން ދެމެހެއްޓި، މޮރިޝަސް ފަދަ ޤައުމުތަކާއެކު އޮންނަ ގުޅުމަށްވެސް ބުރޫ ނޭރުމެވެ.
ނިންމުން: ދެއްކުންތެރިކަމަށްވުރެ ފަރުވާތެރިކަން އިސްކުރުން
ވެސްޓްމިންސްޓަރު ތެރޭގައި ދައްކާ ވާހަކައަކުން ޚަބަރުތަކުގެ ފަލަ ސުރުޚީއަށް އެރިދާނެއެވެ. ނަމަވެސް އެއީ ކޯޓުގެ އިޙްތިޞާޞް ލިބޭނެ ގޮތެއް ނޫނެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިތުބާރު ދެމެހެއްޓޭނީ ބޭކާރު ވާހަކަތަކުން ދުރުހެލިވެ، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ގޮތުން ޤަބޫލުކުރާ މުއައްސަސާތަކުގެ މަގުން ހިނގައިގެންނެވެ.
ފޯޅަވަހީގެ މައްސަލަ އަލުން ހުޅުވާލާނަމަ، އެކަން ކުރަންވާނީ އިޖުރާއީ ގޮތުންނެވެ. ރަސްމީ އިޢުލާނުތަކާއި، އދ. ގެ ބައިވެރިވުމާއި، ވަރުގަދަ ހެކިތަކާއި، އަދި ބޭނުންވެއްޖެނަމަ އިސްތިޝާރީ ލަފާ ހޯދައިގެންނެވެ. ސަބަބަކީ އެކަމަށް އޮތް ޤާނޫނީ މަގަކީވެސް އެއީއެވެ.
ބައިނަލްއަޤްވާމީ ޤާނޫނުގައި އަގުވަޒަންކުރެވެނީ ކެތްތެރިކަމާއި، ލިޔެކިޔުންތަކާއި، އަދި މުއައްސަސާތަކަށް ކުރާ އިޙްތިރާމަށެވެ. އެއީ ހަމައެކަނި އަޑުގަދަކޮށްގެން ނިންމޭނެ ކަންކަމެއް ނޫނެވެ. މިކަމުގެ އަޞްލު މައިދާނަކީ ވެސްޓްމިންސްޓަރެއް ނޫނެވެ. އެއީ އދ. އެވެ.