އިޓްލޮސް (ITLOS) ގެ ބައުންޑަރީން ބޭރަށް: ފޮއްޅަވައިގެ މައްޗަށް ދިވެހިރާއްޖެއަށް އޮތް އިހުގެ މިލްކުވެރިކަމުގެ ހައްޤާ މެދު ދައުވާ ކުރަންޖެހޭ ސަބަބު

ޕެން ފޯ ރައިޓްސް – ދިވެހިރާއްޖެ

ބައިނަލްއަޤުވާމީ ކަނޑުގެ ޤާނޫނާ ބެހޭ ޓްރައިބިއުނަލްގެ ކުރީގެ ރައީސް، ފަނޑިޔާރު ޖިން-ހިއުން ޕައިކް ވަނީ މޮރިޝަސް އާއި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަނޑުގެ މައްސަލަ ފެށިގެން އައި ގޮތުގެ މުހިންމު ތަފްސީލެއް ދެއްވާފައެވެ. އެމަނިކުފާނު ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި، އދ. ގެ ކަނޑުގެ ޤާނޫނާ ބެހޭ މުއާހަދާ (UNCLOS) ގެ 287 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން (ދީފައިވާ ހަތަރު އިޚުތިޔާރީ އިޖުރާއަތުގެ ތެރެއިން) މޮރިޝަސް އިން ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖެއިން ވެސް ވަކި އިޖުރާއާތެއް އިޚްތިޔާރުކޮށް ކަނޑައަޅާފައި ނުއޮވެއެވެ. މި ހާލަތުގައި، މޮރިޝަސް އިން ޖޫން 2019 ގައި އެ މުއާހަދާގެ އެނެކްސް 7 ގެ ދަށުން އާބިޓްރޭޝަނަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅިއެވެ. އޭގެ ފަހުން ސެޕްޓެމްބަރު މަހު ދެ ޤައުމުން އެއްބަސްވީ އެ މައްސަލަ އިޓްލޮސް ގެ ޚާއްޞަ ޗެމްބަރަކަށް ބަދަލުކުރުމަށެވެ. މި ތަރުތީބަކީ ވަރަށް މުހިންމު ކަމެކެވެ. ސަބަބަކީ، އިޓްލޮސް ގެ އަޑުއެހުންތަކަށް ހާޒިރުނުވެ ދެކޮޅު ހެދި ނަމަ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދު ކަނޑައެޅުން ހުއްޓުވޭނެ ކަމަށް ރާއްޖޭގައި މިހާރު ދެކެވޭ ވާހަކަތަކަށް މީގެ ސަބަބުން ގޮންޖެހުންތަކެއް ކުރިމަތިވާތީއެވެ.

ފޮއްޅަވައިގެ މައްސަލާގައި 'ޕެން ފޯ ރައިޓްސް' އަށް އިނގިރޭސި ފޮރިން އޮފީހުން ދިން ޖަވާބު: މައްސަލައަކީ އިނގިރޭސިވިލާތާއި މޮރިޝަސްއާ ދެމެދު ކަމެއް - ސާޑް (CERD) އިން ގެންގުޅުނު އުސޫލާ މެދު އިނގިރޭސިންގެ ޝަކުވާ

ޕެން ފޯ ރައިޓްސް - ދިވެހިރާއްޖެ

ފޮއްޅަވައިގެ މައްސަލައާއި އިނގިރޭސިވިލާތާއި މޮރިޝަސްއާ ދެމެދު ވެވުނު އެއްބަސްވުމާ ގުޅޭގޮތުން 'ޕެން ފޯ ރައިޓްސް - މޯލްޑިވިއަންސް ފޯ ޗާގޯސް' އިން ފާޅުކުރި ކަންބޮޑުވުންތަކަށް، އިނގިރޭސި ފޮރިން، ކޮމަންވެލްތު އެންޑް ޑިވެލޮޕްމަންޓް އޮފީހުން (އެފް.ސީ.ޑީ.އޯ) ރަސްމީކޮށް ޖަވާބުދީފިއެވެ. މި ޖަވާބަކީ 22 ޑިސެމްބަރު 2025 ގައި ފޮނުވި ސިޓީއަކާއި، އޭގެ ފަހުން 29 ޖޫން 2026 ގައި އިނގިރޭސި އެޓާނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީހަށް ފޮނުވި ސިޓީއަކާ ގުޅިގެން ދީފައިވާ ޖަވާބެކެވެ. އެފް.ސީ.ޑީ.އޯ ގެ ޕާލިމަންޓަރީ ކޮރެސްޕޮންޑެންސް ޓީމުން ބުނެފައިވަނީ، އެ ސިޓީއަށް ޖަވާބު ދިނުމަށް އެ ފަރާތަށް އަންގާފައިވާ ކަމަށާއި، ޖަވާބު ލަސްވުމުން މާފަށް އެދޭ ކަމަށެވެ.

މި ޖަވާބުގައި އިނގިރޭސިވިލާތުގެ މުހިންމު ބައެއް ނިންމުންތައް ރަސްމީކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. އެފް.ސީ.ޑީ.އޯ އިން ދަމަހައްޓަނީ، ވިލާތުގެ އިސްތިއުމާރީ ނަންތަކުން "ޗާގޯސް އާކިޕެލަގޯ" ގެ ގޮތުގައި ނަންދެވިފައިވާ ފޮއްޅަވައިގެ ސިޔާދަތީ މައްސަލައަކީ "އިނގިރޭސިވިލާތާއި މޮރިޝަސްއާ ދެމެދު އޮތް ބައިލެޓަރަލް (ދޭދޭ) މައްސަލައެއް" ކަމަށެވެ. އަދި "ކޯޓުތަކާއި، ނިންމުންތަކާއި، މުއައްސަސާތަކުން" މިކަން ސާފު ކޮށްދީފައިވާ ކަމަށް އެ އޮފީހުން ދައުވާކުރެއެވެ. މީގެ އިތުރުން، 2 ޑިސެމްބަރު 2025 ގައި އދ. ގެ ކޮމިޓީ އޮން ދަ އެލިމިނޭޝަން އޮފް ރޭޝަލް ޑިސްކްރިމިނޭޝަން (CERD) އިން ނިންމި ނިންމުން ބަލައިގަންނަ ކަމަށް ބުނަމުން، އެ ކޮމިޓީން ގެންގުޅުނު އުސޫލުތަކާ އިނގިރޭސި ސަރުކާރުން "އެއްބަސްނުވާ" ކަމަށް އެފް.ސީ.ޑީ.އޯ އިން ބުނެފައިވެއެވެ. މި ނިންމުންތަކުން ފޮއްޅަވައިގެ މައްސަލާގައި އިނގިރޭސިވިލާތުން މިހާރު ގެންގުޅޭ އަސާސްތައް ސާފުވި ނަމަވެސް، 'ޕެން ފޯ ރައިޓްސް' އިން އުފައްދާފައިވާ ތާރީޚީ ސުވާލުތަކަށް މީގައި ޖަވާބެއް ނެތެވެ. ވިލާތުގެ އިސްތިއުމާރީ ނުފޫޒުގެ ކުރިން ރާއްޖެއަށް ލިބިފައިވާ މިލްކުވެރިކަމުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަރާތުން ހުށަހަޅާފައިވާ ސިޔާދަތީ ދައުވާއަކާ މެދު ބައިނަލްއަގުވާމީ އެއްވެސް ކޯޓަކުން މިހާތަނަށް ގޮތެއް ނިންމާފައެއް ނުވެއެވެ. އަދި ރާއްޖެއިން މިފަދަ ސިޔާދަތީ، އަދި އިސްތިއުމާރުން މިނިވަންވުމުގެ ދައުވާއެއް އދ. ގެ އާންމު މަޖިލީހަށްވެސް މިހާތަނަށް ހުށަހަޅާފައެއް ނުވެއެވެ.

ކޮލާ ޖަޒީރާއާއި، ގޮލާ މީހުން: ގޮލާވެހި އާއި ފޯޅަވަހީގެ ތާރީޚީ ފާހަގަތަކުގެ މައްޗަށް އަލުން ބަލާލުމެއް

ޕެން ފޯ ރައިޓްސް - ދިވެހިރާއްޖެ

ކަނޑެއްގެ ދެކޮޅުގައިވާ އޮސްޓްރޮނޭޝިއަން ނަމެއް
މަޑަގަސްކަރައިގެ އިރުމަތިން ވަރަށް ދުރުގައި، އިންޑޮނޭޝިއާގެ އިރުމަތީގައިވާ އަރޫ ޖަޒީރާތަކުގެ ތެރޭގައި ކޮލާ ޖަޒީރާ އޮވެއެވެ. ކޮލާ ޖަޒީރާއާއި އެ ރަށާ އަވަށްޓެރި މުޖުތަމައުތަކުން "ކޮލާ" ގެ ނަމުން ނަންދެވިފައިވާ ބަހެއް ބޭނުންކުރެއެވެ. އިންޑޮނޭޝިއާގެ ރަސްމީ ބަހުގެ ދަފުތަރުގައި އަރޫ ޖަޒީރާތަކުގެ ކޮލާ ފާހަގަ ކޮށްފައިވެއެވެ. އެ ބަހަށް ކިޔާ އެހެން ނަންތަކުގެ ތެރޭގައި ވަރިލާއު، ކުލަހާ އަދި މަރްލާސީ ހިމެނެއެވެ. ބަސްބަހާއި ބަހަވީ ޢިލްމުގެ ބައިނަލް އަގްވާމީ ޑާޓާބޭސް އެއް ކަމުގައިވާ ގްލޮޓޮލޮގް (2026) އިން ކޮލާ ބަސް (ISO 639-3 kvv) ގިންތިކުރަނީ އޮސްޓްރޮނޭޝިއަން އަދި މަލާޔޯ-ޕޮލިނޭޝިއަން އާއިލާގެ ތެރޭގައެވެ.

މި ސަރަހައްދުން ހުޅަނގަށް އެތައް ހާސް ކިލޯމީޓަރެއް ދުރުގައިވާ މަޑަގަސްކަރައިގައި، މިއާއި ވަރަށް އެއްގޮތް ނަމެއް ފެންނަން އެބައޮތެވެ. އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދުގެ އިންސާނީ ޖެނޮމިކް ޑައިވާސިޓީއާއި، ތަފާތު ސަގާފަތާއި، ބަހަވީ ދިރާސާ ކުރައްވާ، ޕިއެރޯން (2017) އާއި އޭނާގެ ބައިވެރިން ފާހަގަކުރައްވާ ގޮތުގައި، މަޑަގަސްކަރައިގެ ކުރީގެ ވަޒަންވެރިންގެ ގޮތުގައި މަޝްހޫރުވެފައިވާ "ވަޒިމްބާ"، "ކިމޯސީ" އަދި "ގޮލާ" އާ ބެހޭ ބޯދާ ރިވާޔަތްތައް އެބަހުއްޓެވެ. ނަމަވެސް އެއީ ސީދާ ޖެނެޓިކް އާބާދީތަކަކަށް ނިސްބަތްވާ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ބެލުމުގައި ސަމާލުވާންޖެހޭނެ ކަމަށް އެބޭފުޅުން ވިދާޅުވެއެވެ. މި ދެމެދުގައިވާ ތިންވަނަ ހެއްކަކީ ދިވެހިރާއްޖެއެވެ. ރާއްޖޭގެ ތާރީޚީ ރިވާޔަތްތަކުގައި "ގޮލާވެހި" މި ނަން ފާހަގަ ކޮށްފައިވާއިރު، "އަލް-ޤަލާވަހީ" ފަދަ ތާރީޚީ ނަންތަކާ އެ ނަން އަޅާކިޔަން ޖެހެއެވެ. ރާއްޖޭގެ ދެކުނުގައި އޮންނަ ފޯޅަވައްސަކީ މި ސަރަހައްދުގައި އެއްފަސްކޮށް އޮތް އެންމެ ބޮޑު އެއްއަތޮޅެވެ.

ގޮލާވެހި އަކީ ފޯޅަވަހި ކަމުގެ ހެކި: ފޮއްޅަވައިގެ ގެއްލިފައިވާ ނަންތައް ހޯދުމުގެ ދިރާސާގެ އަލީގައި

ޕެން ފޯ ރައިޓްސް - ދިވެހިރާއްޖެ

ނޯޓު:

މި ލިޔުމަކީ " ފްރެގްމެންޓްސް އޮފް އަ ލޮސްޓް ނޮމެންކްލޭޗަރ: އެޓެސްޓޭޝަން، ޓްރާންސްމިޝަން، އެންޑް ރީކޮންސްޓްރަކްޝަން އިން ދަ ހިސްޓޮރިކަލް ޓޮޕޮނިމީ އޮފް ފޮއްޅަވައި" ގެ ނަމުގައި ޕެން ފޯ ރައިޓްސްއިން ކުރިއަށްގެންދިޔަ ދިގު ދިރާސާގެ މުހިންމު ބައިތައް ހިމެނޭ ޚުލާސާއެކެވެ. މި ދިރާސާގައި ދިވެހި ތާރީޚީ ލިޔުންތަކާއި، ބަހަވީ އިލްމާއި، ރަށްރަށަށް ނަން ކިޔާފައިވާ ގޮތުގެ އަޅާކިޔުންތަކާއި، ޕޯޗުގީޒު ލިޔުންތަކާއި، ވިލާތުގެ ޗާޓުތަކުގެ އިތުރުން ސީޝެލްސް އަދި މަސްކަރީންގެ ރަށްތަކުގެ ނަންތަކާ ބެހޭ ދަފްތަރުތައް ބަލާފައިވެއެވެ. މިކަމާ ގުޅޭ ފުރިހަމަ ހެކިތަކާއި، މަޞްދަރުތަކުގެ ތަފްސީލާއި، ތާވަލުތަކާއި، ވަކިވަކި ނަންތައް އަލުން ބިނާކުރުމަށް ކުރެވުނު މަސައްކަތްތައް އެ ދިރާސާ މޮނޮގްރާފްގައި ހިމެނޭނެއެވެ. އަދި މި ދިރާސާގައި ބޭނުންކޮށްފައިވާ 22 ނަމުގެ މައްޗަށް އެކުލެވޭ ކޮންޓްރޯލް ކޯޕަސްއާއި، ބޭނުންކުރެވުނު ޗާޓުތަކުގެ ތަފްސީލުވެސް އެ މޮނޮގްރާފްގެ ޖަދުވަލުތަކުގައި ހިމެނޭނެއެވެ. ތިރީގައި މިވަނީ ޢިލްމީ ދާއިރާގެ ބޭފުޅުންނަށް އަމާޒުކޮށް، މި ދިރާސާގެ މައިގަނޑު ހޯދުންތަކާއި ވަކާލާތު ކުރާ ކަންކަމުގެ މައްޗަށް ލިޔެފައިވާ ޚުލާސާއެކެވެ.