ފޮއްޅަވައި: ދިވެހިރާއްޖެއިން ވަކާލާތުކުރާ މައްސަލައާއި، އެ މައްސަލައިގެ ދަޢުވާ ހުށަހަޅާނެ ކޯޓު އެޓާނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީހަށް އެނގިފައި އޮތުން މުހިންމު

ޕެން ފޯ ރައިޓްސް - ދިވެހިރާއްޖެ
އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީހުން ރާއްޖެ ޓީވީއަށް ލިޔުމުން ދެއްވާ ޖަވާބަކުން، ފޮއްޅަވައި ނުވަތަ ޗާގޯސްގެ މައްސަލައަށް ފަރުވާއެއް ނުލިބޭނެއެވެ. ނަމަވެސް އެ ޖަވާބުން މި މައްސަލާގައި ސަރުކާރުން ގެންގުޅޭ ސިޔާސަތުގައި ހުރި، ސާފުނުވާ މުހިންމު ކަންތައްތަކެއް އަލުން ފާހަގަވެގެން ގޮސްފިއެވެ. ރާއްޖެ ޓީވީން ރިޕޯޓްކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، ފޮއްޅަވައިގެ މައްސަލައިގައި ބައިނަލްއަގުވާމީ މާހިރުން އައްޔަނުކޮށް، އެ ފަރާތްތަކާ އެކު މަޝްވަރާ ކުރަމުން ދާ ކަމަށް އޭޖީ އޮފީހުން ވަނީ ބުނެފައެވެ. އެ އޮފީހުން ހާމަކުރި ގޮތުގައި، މި މަޝްވަރާތަކަށްފަހު މައްސަލައިގައި ކުރިއަށްދާނެ ތާވަލެއް ސާފުވާނެ ކަމަށާއި، އޭގެ ފަހުން ބައިނަލްއަގުވާމީ ކޯޓަކަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅުމަށް މަސައްކަތް ކުރާނެއެވެ. ނަމަވެސް، އެއީ ކޮން ކޯޓެއްކަމެއް އެ އޮފީހަކުން ހާމައެއް ނުކުރެއެވެ.

މިކަން ހާމަނުކުރުމަކީ ފެންނަ ފެނުމަށްވުރެ މާ ބޮޑު މައްސަލައެކެވެ. ސަބަބަކީ، ފޮއްޅަވައިގެ މައްސަލައިގައި ސަރުކާރުން މިހާރުވެސް ހަރުދަނާ ނިންމުމެއް ނިންމަވާފައި ވާތީއެވެ. ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ޑރ. މުޙައްމަދު މުޢިއްޒު ވަނީ، އެ ރަށްތަކުގެ މައްޗަށް އެންމެ ސައްހަ ދައުވާއެއް ކުރެވެން އޮތީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ކަމަށް ވިދާޅުވެފައެވެ. އަދި އިނގިރޭސިވިލާތުން އެ ތަނުގެ އިދާރީ ހިންގުން ނުވަތަ ސިޔާދަތީ ބާރު، އެހެން ފަރާތަކާ ހަވާލުކުރާނަމަ، ޙަވާލުކުރުން އެންމެ ޙައްޤުކަން ބޮޑީ ދިވެހިރާއްޖެއާ ކަމަށް އާންމުކޮށް ވިދާޅުވެފައެވެ. ރައީސް ވަނީ ތާރީޚީ ހެކިތަކަށް، ހާއްސަކޮށް ސޯޅަވަނަ ގަރުނުގެ ސުލްޠާން ޙަސަން ނުވަވަނައިގެ ސިޓީ ފުޅުގައިވާ އެ ރަސްގެފާނުގެ ރަސްލަގަބަށް ރިއާޔަތްކުރައްވައި، ރާއްޖެއާއި ފޮއްޅަވައިގެ ތާރީޚީ ގުޅުން ސާބިތު ކޮށްދެއްވާފައެވެ.

އެހެންނަމަވެސް، އޭޖީ އޮފީހުން ރާއްޖެ ޓީވީއަށް ލިޔުމުން ފޮނުއްވި ޖަވާބުން، އެންމެ މުހިއްމު އަސާސީ ސުވާލަކަށް ޖަވާބެއް ނުލިބެއެވެ. ސަރުކާރުން ބައިނަލްއަގުވާމީ ކޯޓަކަށް ހުށަހަޅަން ތައްޔާރުވަނީ ކޮން މައްސަލައެއް ހެއްޔެވެ؟ އެއީ 2023 ވަނަ އަހަރު އިންޓަނޭޝަނަލް ޓްރައިބިއުނަލް ފޯ ދަ ލޯ އޮފް ދަ ސީ (އިޓްލޮސް) އިން ނިންމި ނިންމުމާ ގުޅިގެން ގެއްލުނު ކަމަށް ބުނާ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދު ހޯދުމަށް ކުރާ މަސައްކަތެއް ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ އެއީ ފޮއްޅަވައިގެ މައްޗަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސިޔާދަތީ ބާރު އޮތްކަން ސާބިތުކުރުމަށް ކުރާ މަސައްކަތެއް ހެއްޔެވެ؟

ޕްރޮޓެކްޓަރޭޓެއްތޯ ނުވަތަ ޕްރޮޓެކްޓަޑް ސްޓޭޓެއްތޯ؟ އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ދުސްތޫރީ އިސްތިލާހުތަކާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނީ ހައިސިއްޔަތު، 1887-1965

ޕެން ފޯ ރައިޓްސް – ދިވެހިރާއްޖެ
ދިވެހިރާއްޖޭގެ މައްޗަށް އިނގިރޭސިންގެ ނުފޫޒު ފެތުރުމުގައި އެޗް.ސީ.ޕީ ބެލް އަދާކުރި ދައުރާއި 1887 ގެ "ޕްރޮޓެކްޓަރޭޓް" އެއްބަސްވުމާ ގުޅޭގޮތުން އަޅުގަނޑުމެން ޝާއިޢުކުރި ތަޙުޤީޤީ ރިޕޯޓަކާ ގުޅިގެން، ފޮރިން މިނިސްޓްރީގެ ސީނިއަރ މުވައްޒަފެއްގެ ފަރާތުން އަޅުގަނޑުމެންގެ މެންބަރަކަށް ވަޓްސްއަޕް މެސެޖެއް ލިބުނެވެ. އޭނާ ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި އެ ރިޕޯޓުގައި ބޭނުންކޮށްފައިވަނީ ނުބައި އިސްތިލާހެކެވެ. އޭނާ ވިދާޅުވި ގޮތުގައި 1887 ގައި ރާއްޖެ ވެގެން ދިޔައީ އިނގިރޭސި "ޕްރޮޓެކްޓަރޭޓް" (Protectorate) އަކަށް ނޫނެވެ. ރާއްޖެ ވެގެން ދިޔައީ އިނގިރޭސި "ޕްރޮޓެކްޓަޑް ސްޓޭޓް" (Protected State) އަކަށެވެ. އޭނާ އިތުރަށް ތަފްސީލު ދެއްވި ގޮތުގައި، އިންޓަނޭޝަނަލް ކޯޓް އޮފް ޖަސްޓިސްގައި މަސައްކަތްކުރެއްވި ސްރީލަންކާގެ ފަނޑިޔާރަކު، އެހެންނޫނީ ލޯޔަރަކު ވަނީ 1887 ގެ އެއްބަސްވުމާ ގުޅޭގޮތުން ދިވެހި ސަރުކާރަށް މި ގޮތަށް ޤާނޫނީ ލަފައެއް ދެއްވާފައެވެ. އަދި އެ ލަފަޔަކީ އިނގިރޭސިންގެ ކިބައިން މިނިވަންކަން ހޯދުމަށް ދިވެހިން ކުރި މަސައްކަތުގެ ބިންގާ ކަމަށްވެސް އޭނާ ސިފަކުރެއްވިއެވެ. އެ ލަފާ ދިންކަމުގެ ލިޔުން، އޭނާ ދެކިލެއްވީ ހަކުރާފިޔާ (މިހާރުގެ މަޖިލިސް އިދާރާ ހުރިތަން) ގައި ހުރި ބޮޑުވަޒީރުގެ އޮފީހުގެ ކުރީގެ ލިޔުންތަކެއްގެ ތެރެއިން ކަމަށެވެ. އަދި "ނަސީމް" ނަމަކަށް ކިޔާ ލިޔުންތެރިއެއްގެ މަޒުމޫނަކުންވެސް އެ ވާހަކަ އޭނާ ކިޔާފައިވާ ކަމަށް ވިދާޅުވިއެވެ.

މި ވާހަކަތަކަކީ ކިހާވަރެއްގެ ޙަޤީޤަތެއް އެކުލެވޭ ވާހަކަތަކެއްތޯ ބެލުން ފަހަށް ބާއްވާނީއެވެ. ނަމަވެސް، ޚާރިޖީ ދާއިރާގައި ސަރުކާރަށް އިރުޝާދުދޭ މުއައްސަސާތަކުގެ ސީނިއަރ މުވައްޒަފުންގެ މެދުގައި މިފަދަ އޮޅުންތަކެއް ހުރިނަމަ، ވަޒީރުންނާއި، ކެބިނެޓާއި، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއާ ހަމައަށްދާ ލަފާފުޅުތަކުގައިވެސް މިފަދަ ކުށްތައް ހުރުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. އިސްތިޢުމާރީ ނުފޫޒުން މިންޖުވުމާއި، މުޢާހަދާތައް މާނަކުރުމާއި، އަދި ފޮއްޅަވައިގެ (ޗާގޯސް) ޤާނޫނީ ތާރީޚާ ގުޅޭ ބަހުސްތަކުގައި މި ތަފާތުތަކުގެ ވާހަކަ އަލުން ފެންމަތިވަމުން ދާތީ، ހެކިތަކުގެ އަލީގައި މިކަން އޮތްގޮތް ބަލާލުމަކީ ކޮންމެހެން ބޭނުންތެރި ކަމެކެވެ.

އެޗްސީޕީ ބެލްގެ ގަލަމުން ރާއްޖޭގެ ސިޔާދަތީ މިނިވަންކަން ނިގުޅައިގަތުން: އިނގިރޭސި އިސްތިއުމާރީ ބާރުން ދިވެހިރާއްޖެ ބައްޓަންކުރި ގޮތް، 1883-1887

ޕެން ފޯ ރައިޓްސް: މިނިވަން ދުވަސް، 26 ޖުލައި 2026
(މިލިޔުމާ ގުޅުންހުރި އިނގިރޭސި ލިޔުން މިތަނުން ކިޔުއްވާ)

މުސައްނިފުގެ ނޯޓް
ގަރުނަކަށްވުރެ ގިނަ ދުވަސް ވަންދެން، އެޗް. ސީ. ޕީ. ބެލް ބެލެވިފައިވަނީ ދިވެހި ތާރީޚު އެންމެ ފުރިހަމައަށް ރިކޯޑުކުރި ފަރާތުގެ ގޮތުގައެވެ. ނަމަވެސް، މި މަޒުމޫނުގައި އޭނާގެ މަސައްކަތްތަކަށް ބަލާލާނީ ތަފާތު ނަޒަރަކުންނެވެ. އެއީ 1887 ވަނަ އަހަރު އިނގިރޭސިންގެ ހިމާޔަތުގެ ދަށަށް ދިވެހިރާއްޖެ ދިޔުމުގެ ކުރިން ހިނގާފައިވާ ގާނޫނީ، ސިޔާސީ އަދި އަރުޝީފީ ބަދަލުތަކުގެ އަލީގައެވެ.

ތާރީޚު ދިރާސާކުރާ ފަރާތްތަކަށާއި، ޔުނިވަރސިޓީ ލެކްޗަރާއިންނަށާއި، ދަރިވަރުންނަށާއި، ދިވެހި އަސްކަރިއްޔާގެ ބޭފުޅުންނަށާއި، ސިޔާސަތު ކަނޑައަޅާ ފަރާތްތަކުގެ އިތުރުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ގާނޫނީ ތާރީޚަށް ޝައުގުވެރިވާ އެންމެހައި ފަރާތްތަކަށް އަމާޒުކޮށް ލިޔެފައިވާ މި ދިރާސާއަކީ، މިހާރު ލިބެން ހުރި ރަސްމީ ލިޔެކިޔުންތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށްފައިވާ ދިރާސާއެކެވެ. މި ދިރާސާގައި ކަށަވަރުވެފައިވާ ހެކިތަކާއި، ތާރީޚީ ގޮތުން ލަފާކުރެވޭ ކަންކަމާއި، އަދިވެސް އިތުރު ދިރާސާ ބޭނުންވާ ކަންކަން ވަކިކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިވާނެއެވެ.

ކޮންމެ އަހަރެއްގެ ޖުލައި 26 ވަނަ ދުވަހު ދިވެހިރާއްޖޭގައި ފާހަގަކުރަމުންދަނީ އިނގިރޭސިންގެ ހިމާޔަތުގެ ދަށުން ރާއްޖެ މިނިވަންވި ދުވަހެވެ. އެއީ 1965 ވަނަ އަހަރު، ބޭރުގެ ބާރެއްގެ ދަށުގައި އޮތް އޮތުން ނިމުމަކަށް އައި މުނާސަބަތެވެ. އެއީ ކަނޑައެޅިގެން އުފާކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ. ނަމަވެސް، ހަމައެކަނި 1887 އާ ހަމައަށް ފަހަތަށް ބަލައިލުމަކީ ތާރީޚުގެ އެއްބައި ފޮރުވުމެވެ. މުހިންމު ސުވާލަކީ ދިވެހިރާއްޖެއިން މިނިވަންކަން އަނބުރާ ހޯދި ގޮތެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، އެންމެ ފުރަތަމަ އެ މިނިވަންކަން ހިމޭންކަމާއެކު ލިޔުމަކުން ނިގުޅައިގަތީ ކިހިނެއް، އަދި ކާކުތޯ ކުރެވޭ ސުވާލެވެ. އެކަން ހިނގާފައިވަނީ އެއްވެސް މުއާހަދާއެއްގައި ސޮއިކުރުމުގެ ހަތަރު އަހަރު ކުރިންނެވެ. އެއީ ސިލޯނުގައި އޮތް އިނގިރޭސި ސަރުކާރުގެ އެދުމުގެ މަތިން އަދި އެ ސަރުކާރުގެ ޚަރަދުގައި ލިޔެ ޗާޕުކުރި ރިޕޯޓެއްގެ ތެރެއިންނެވެ. އެއީ ދިވެހި ސަރުކާރުގެ އެދުމަކަށް ކުރި ކަމެއް ނޫނެވެ.

އަލިތައް ފެނުނު ރޭ ދިޔޯގެ ކުޅިވަރު - ހިތަދޫ ކޯއްޓޭގެ ހަވާދިސްނާމާ!؟

ޕެން ފޯ ރައިޓްސް / ތާރީޚީ ދިރާސާ
ލަންޑަނުގައި ނެރެމުން ދިޔަ ދަ ޓައިމްސް ނޫހުގައި، 27 ޑިސެމްބަރު 1819 ގައި، މޮރިޝަސް އެޑްމިރަލްޓީ ކޯޓަށް، ހާދިސާއިން ސަލާމަތްވި މީހުން ދީފައިވާ ބަޔާނަކާ ހަވާލާދީ ބުނެފައިވެއެވެ. "އޮގަސްޓް 1818 ގައި، 'ލެ ވޮޔަޖަރ' ނަމަކަށް ކިޔާ އުޅަނދަކުން އަޅުންގެ ގޮތުގައި ހައްޔަރުކޮށްގެން ގެނައި 60 މީހުން މޮރިޝަސްއަށް ބޭލިއެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ގިނައީ އަންހެނުންނާއި އަންހެން ކުދިންނެވެ. މި މީހުން އަތުލައިގަނެފައިވަނީ 'މެލޭގެ ރަށްތަކުގެ' ތެރެއިން ރަށެއް، ކުއްލި ގޮތަކަށް ވަށާލައި އަންދާލުމަށްފަހުއެވެ."

އޮގަސްޓް 1818 ގައި، އައްޑު އަތޮޅު ހިތަދުއަށް ޖެހިލާއިރު، މިރަށުން ފެންނަނީ، ނާމާންކަމެވެ. އެހެންޏާ އޮގަސްޓް މަހު ޖެހޭ ހުޅަނގު މޫސުމުގެ ބާރުވަޔެއް ނުޖެހެއެވެ. ހިތަދޫގެ މަސްވެރިންނަކީ ކަނޑުގެ މިޒާޖު ދަންނަ ބައެކެވެ. މަސްވެރިކަމުގައި ކަނޑަށް ނުކުމެ އުޅުނެއްކަމަކު އޮޑިއާ މަހާނުވެދާތާ ލައްކަ ދުވަސް ވެއްޖެއެވެ. ލޮލުކޮޅަށް އޮބާލާ ހިސާބަށް ކަނޑުގެ ލޮނުގަނޑު އޮންނަނީ ފެތުރިފައި އޮންނަ ސާލެއްހެން މަޑުވެ ހުއްޓިފައެވެ. ދަނޑުފަނގުންވެސް އެއްޗަކަށްވާ އެއްޗެއް ނުލިބެއެވެ. ރުވާ ގަހެއް، އިންދާ ރުކެއް ހެދެނީ މަދު ފަހަރަކުއެވެ. ވާރޭފޮދެއް ވެހެފިތާކުވިއްޔާ ހެދޭ ގަސްވެސް މިލާދަނީއެވެ. ދުވާލުގެ އަލިކަމުގައިވެސް އުޑުމަތިން ފެންނަނީ ރީނދޫ ކުލައެއްގެ ފުސްކަމެކެވެ. މިހާ ދުވަސްވީ އިރު މިވަނީ ކީއްކަމެއް އެނގޭ ފަންޑިތަވެރިޔަކުވެސް ނެތެވެ.