ކޮލާ ޖަޒީރާއާއި، ގޮލާ މީހުން: ގޮލާވެހި އާއި ފޯޅަވަހީގެ ތާރީޚީ ފާހަގަތަކުގެ މައްޗަށް އަލުން ބަލާލުމެއް

ޕެން ފޯ ރައިޓްސް - ދިވެހިރާއްޖެ

ކަނޑެއްގެ ދެކޮޅުގައިވާ އޮސްޓްރޮނޭޝިއަން ނަމެއް
މަޑަގަސްކަރައިގެ އިރުމަތިން ވަރަށް ދުރުގައި، އިންޑޮނޭޝިއާގެ އިރުމަތީގައިވާ އަރޫ ޖަޒީރާތަކުގެ ތެރޭގައި ކޮލާ ޖަޒީރާ އޮވެއެވެ. ކޮލާ ޖަޒީރާއާއި އެ ރަށާ އަވަށްޓެރި މުޖުތަމައުތަކުން "ކޮލާ" ގެ ނަމުން ނަންދެވިފައިވާ ބަހެއް ބޭނުންކުރެއެވެ. އިންޑޮނޭޝިއާގެ ރަސްމީ ބަހުގެ ދަފުތަރުގައި އަރޫ ޖަޒީރާތަކުގެ ކޮލާ ފާހަގަ ކޮށްފައިވެއެވެ. އެ ބަހަށް ކިޔާ އެހެން ނަންތަކުގެ ތެރޭގައި ވަރިލާއު، ކުލަހާ އަދި މަރްލާސީ ހިމެނެއެވެ. ބަސްބަހާއި ބަހަވީ ޢިލްމުގެ ބައިނަލް އަގްވާމީ ޑާޓާބޭސް އެއް ކަމުގައިވާ ގްލޮޓޮލޮގް (2026) އިން ކޮލާ ބަސް (ISO 639-3 kvv) ގިންތިކުރަނީ އޮސްޓްރޮނޭޝިއަން އަދި މަލާޔޯ-ޕޮލިނޭޝިއަން އާއިލާގެ ތެރޭގައެވެ.

މި ސަރަހައްދުން ހުޅަނގަށް އެތައް ހާސް ކިލޯމީޓަރެއް ދުރުގައިވާ މަޑަގަސްކަރައިގައި، މިއާއި ވަރަށް އެއްގޮތް ނަމެއް ފެންނަން އެބައޮތެވެ. އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދުގެ އިންސާނީ ޖެނޮމިކް ޑައިވާސިޓީއާއި، ތަފާތު ސަގާފަތާއި، ބަހަވީ ދިރާސާ ކުރައްވާ، ޕިއެރޯން (2017) އާއި އޭނާގެ ބައިވެރިން ފާހަގަކުރައްވާ ގޮތުގައި، މަޑަގަސްކަރައިގެ ކުރީގެ ވަޒަންވެރިންގެ ގޮތުގައި މަޝްހޫރުވެފައިވާ "ވަޒިމްބާ"، "ކިމޯސީ" އަދި "ގޮލާ" އާ ބެހޭ ބޯދާ ރިވާޔަތްތައް އެބަހުއްޓެވެ. ނަމަވެސް އެއީ ސީދާ ޖެނެޓިކް އާބާދީތަކަކަށް ނިސްބަތްވާ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ބެލުމުގައި ސަމާލުވާންޖެހޭނެ ކަމަށް އެބޭފުޅުން ވިދާޅުވެއެވެ. މި ދެމެދުގައިވާ ތިންވަނަ ހެއްކަކީ ދިވެހިރާއްޖެއެވެ. ރާއްޖޭގެ ތާރީޚީ ރިވާޔަތްތަކުގައި "ގޮލާވެހި" މި ނަން ފާހަގަ ކޮށްފައިވާއިރު، "އަލް-ޤަލާވަހީ" ފަދަ ތާރީޚީ ނަންތަކާ އެ ނަން އަޅާކިޔަން ޖެހެއެވެ. ރާއްޖޭގެ ދެކުނުގައި އޮންނަ ފޯޅަވައްސަކީ މި ސަރަހައްދުގައި އެއްފަސްކޮށް އޮތް އެންމެ ބޮޑު އެއްއަތޮޅެވެ.

ގޮލާވެހި އަކީ ފޯޅަވަހި ކަމުގެ ހެކި: ފޮއްޅަވައިގެ ގެއްލިފައިވާ ނަންތައް ހޯދުމުގެ ދިރާސާގެ އަލީގައި

ޕެން ފޯ ރައިޓްސް - ދިވެހިރާއްޖެ

ނޯޓު:

މި ލިޔުމަކީ " ފްރެގްމެންޓްސް އޮފް އަ ލޮސްޓް ނޮމެންކްލޭޗަރ: އެޓެސްޓޭޝަން، ޓްރާންސްމިޝަން، އެންޑް ރީކޮންސްޓްރަކްޝަން އިން ދަ ހިސްޓޮރިކަލް ޓޮޕޮނިމީ އޮފް ފޮއްޅަވައި" ގެ ނަމުގައި ޕެން ފޯ ރައިޓްސްއިން ކުރިއަށްގެންދިޔަ ދިގު ދިރާސާގެ މުހިންމު ބައިތައް ހިމެނޭ ޚުލާސާއެކެވެ. މި ދިރާސާގައި ދިވެހި ތާރީޚީ ލިޔުންތަކާއި، ބަހަވީ އިލްމާއި، ރަށްރަށަށް ނަން ކިޔާފައިވާ ގޮތުގެ އަޅާކިޔުންތަކާއި، ޕޯޗުގީޒު ލިޔުންތަކާއި، ވިލާތުގެ ޗާޓުތަކުގެ އިތުރުން ސީޝެލްސް އަދި މަސްކަރީންގެ ރަށްތަކުގެ ނަންތަކާ ބެހޭ ދަފްތަރުތައް ބަލާފައިވެއެވެ. މިކަމާ ގުޅޭ ފުރިހަމަ ހެކިތަކާއި، މަޞްދަރުތަކުގެ ތަފްސީލާއި، ތާވަލުތަކާއި، ވަކިވަކި ނަންތައް އަލުން ބިނާކުރުމަށް ކުރެވުނު މަސައްކަތްތައް އެ ދިރާސާ މޮނޮގްރާފްގައި ހިމެނޭނެއެވެ. އަދި މި ދިރާސާގައި ބޭނުންކޮށްފައިވާ 22 ނަމުގެ މައްޗަށް އެކުލެވޭ ކޮންޓްރޯލް ކޯޕަސްއާއި، ބޭނުންކުރެވުނު ޗާޓުތަކުގެ ތަފްސީލުވެސް އެ މޮނޮގްރާފްގެ ޖަދުވަލުތަކުގައި ހިމެނޭނެއެވެ. ތިރީގައި މިވަނީ ޢިލްމީ ދާއިރާގެ ބޭފުޅުންނަށް އަމާޒުކޮށް، މި ދިރާސާގެ މައިގަނޑު ހޯދުންތަކާއި ވަކާލާތު ކުރާ ކަންކަމުގެ މައްޗަށް ލިޔެފައިވާ ޚުލާސާއެކެވެ.

ފޮއްޅަވައި: ދިވެހިރާއްޖެއިން ވަކާލާތުކުރާ މައްސަލައާއި، އެ މައްސަލައިގެ ދަޢުވާ ހުށަހަޅާނެ ކޯޓު އެޓާނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީހަށް އެނގިފައި އޮތުން މުހިންމު

ޕެން ފޯ ރައިޓްސް - ދިވެހިރާއްޖެ
އެޓަރނީ ޖެނެރަލްގެ އޮފީހުން ރާއްޖެ ޓީވީއަށް ލިޔުމުން ދެއްވާ ޖަވާބަކުން، ފޮއްޅަވައި ނުވަތަ ޗާގޯސްގެ މައްސަލައަށް ފަރުވާއެއް ނުލިބޭނެއެވެ. ނަމަވެސް އެ ޖަވާބުން މި މައްސަލާގައި ސަރުކާރުން ގެންގުޅޭ ސިޔާސަތުގައި ހުރި، ސާފުނުވާ މުހިންމު ކަންތައްތަކެއް އަލުން ފާހަގަވެގެން ގޮސްފިއެވެ. ރާއްޖެ ޓީވީން ރިޕޯޓްކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، ފޮއްޅަވައިގެ މައްސަލައިގައި ބައިނަލްއަގުވާމީ މާހިރުން އައްޔަނުކޮށް، އެ ފަރާތްތަކާ އެކު މަޝްވަރާ ކުރަމުން ދާ ކަމަށް އޭޖީ އޮފީހުން ވަނީ ބުނެފައެވެ. އެ އޮފީހުން ހާމަކުރި ގޮތުގައި، މި މަޝްވަރާތަކަށްފަހު މައްސަލައިގައި ކުރިއަށްދާނެ ތާވަލެއް ސާފުވާނެ ކަމަށާއި، އޭގެ ފަހުން ބައިނަލްއަގުވާމީ ކޯޓަކަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅުމަށް މަސައްކަތް ކުރާނެއެވެ. ނަމަވެސް، އެއީ ކޮން ކޯޓެއްކަމެއް އެ އޮފީހަކުން ހާމައެއް ނުކުރެއެވެ.

މިކަން ހާމަނުކުރުމަކީ ފެންނަ ފެނުމަށްވުރެ މާ ބޮޑު މައްސަލައެކެވެ. ސަބަބަކީ، ފޮއްޅަވައިގެ މައްސަލައިގައި ސަރުކާރުން މިހާރުވެސް ހަރުދަނާ ނިންމުމެއް ނިންމަވާފައި ވާތީއެވެ. ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ޑރ. މުޙައްމަދު މުޢިއްޒު ވަނީ، އެ ރަށްތަކުގެ މައްޗަށް އެންމެ ސައްހަ ދައުވާއެއް ކުރެވެން އޮތީ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ކަމަށް ވިދާޅުވެފައެވެ. އަދި އިނގިރޭސިވިލާތުން އެ ތަނުގެ އިދާރީ ހިންގުން ނުވަތަ ސިޔާދަތީ ބާރު، އެހެން ފަރާތަކާ ހަވާލުކުރާނަމަ، ޙަވާލުކުރުން އެންމެ ޙައްޤުކަން ބޮޑީ ދިވެހިރާއްޖެއާ ކަމަށް އާންމުކޮށް ވިދާޅުވެފައެވެ. ރައީސް ވަނީ ތާރީޚީ ހެކިތަކަށް، ހާއްސަކޮށް ސޯޅަވަނަ ގަރުނުގެ ސުލްޠާން ޙަސަން ނުވަވަނައިގެ ސިޓީ ފުޅުގައިވާ އެ ރަސްގެފާނުގެ ރަސްލަގަބަށް ރިއާޔަތްކުރައްވައި، ރާއްޖެއާއި ފޮއްޅަވައިގެ ތާރީޚީ ގުޅުން ސާބިތު ކޮށްދެއްވާފައެވެ.

އެހެންނަމަވެސް، އޭޖީ އޮފީހުން ރާއްޖެ ޓީވީއަށް ލިޔުމުން ފޮނުއްވި ޖަވާބުން، އެންމެ މުހިއްމު އަސާސީ ސުވާލަކަށް ޖަވާބެއް ނުލިބެއެވެ. ސަރުކާރުން ބައިނަލްއަގުވާމީ ކޯޓަކަށް ހުށަހަޅަން ތައްޔާރުވަނީ ކޮން މައްސަލައެއް ހެއްޔެވެ؟ އެއީ 2023 ވަނަ އަހަރު އިންޓަނޭޝަނަލް ޓްރައިބިއުނަލް ފޯ ދަ ލޯ އޮފް ދަ ސީ (އިޓްލޮސް) އިން ނިންމި ނިންމުމާ ގުޅިގެން ގެއްލުނު ކަމަށް ބުނާ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދު ހޯދުމަށް ކުރާ މަސައްކަތެއް ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ އެއީ ފޮއްޅަވައިގެ މައްޗަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސިޔާދަތީ ބާރު އޮތްކަން ސާބިތުކުރުމަށް ކުރާ މަސައްކަތެއް ހެއްޔެވެ؟

ޕްރޮޓެކްޓަރޭޓެއްތޯ ނުވަތަ ޕްރޮޓެކްޓަޑް ސްޓޭޓެއްތޯ؟ އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ދުސްތޫރީ އިސްތިލާހުތަކާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤާނޫނީ ހައިސިއްޔަތު، 1887-1965

ޕެން ފޯ ރައިޓްސް – ދިވެހިރާއްޖެ
ދިވެހިރާއްޖޭގެ މައްޗަށް އިނގިރޭސިންގެ ނުފޫޒު ފެތުރުމުގައި އެޗް.ސީ.ޕީ ބެލް އަދާކުރި ދައުރާއި 1887 ގެ "ޕްރޮޓެކްޓަރޭޓް" އެއްބަސްވުމާ ގުޅޭގޮތުން އަޅުގަނޑުމެން ޝާއިޢުކުރި ތަޙުޤީޤީ ރިޕޯޓަކާ ގުޅިގެން، ފޮރިން މިނިސްޓްރީގެ ސީނިއަރ މުވައްޒަފެއްގެ ފަރާތުން އަޅުގަނޑުމެންގެ މެންބަރަކަށް ވަޓްސްއަޕް މެސެޖެއް ލިބުނެވެ. އޭނާ ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި އެ ރިޕޯޓުގައި ބޭނުންކޮށްފައިވަނީ ނުބައި އިސްތިލާހެކެވެ. އޭނާ ވިދާޅުވި ގޮތުގައި 1887 ގައި ރާއްޖެ ވެގެން ދިޔައީ އިނގިރޭސި "ޕްރޮޓެކްޓަރޭޓް" (Protectorate) އަކަށް ނޫނެވެ. ރާއްޖެ ވެގެން ދިޔައީ އިނގިރޭސި "ޕްރޮޓެކްޓަޑް ސްޓޭޓް" (Protected State) އަކަށެވެ. އޭނާ އިތުރަށް ތަފްސީލު ދެއްވި ގޮތުގައި، އިންޓަނޭޝަނަލް ކޯޓް އޮފް ޖަސްޓިސްގައި މަސައްކަތްކުރެއްވި ސްރީލަންކާގެ ފަނޑިޔާރަކު، އެހެންނޫނީ ލޯޔަރަކު ވަނީ 1887 ގެ އެއްބަސްވުމާ ގުޅޭގޮތުން ދިވެހި ސަރުކާރަށް މި ގޮތަށް ޤާނޫނީ ލަފައެއް ދެއްވާފައެވެ. އަދި އެ ލަފަޔަކީ އިނގިރޭސިންގެ ކިބައިން މިނިވަންކަން ހޯދުމަށް ދިވެހިން ކުރި މަސައްކަތުގެ ބިންގާ ކަމަށްވެސް އޭނާ ސިފަކުރެއްވިއެވެ. އެ ލަފާ ދިންކަމުގެ ލިޔުން، އޭނާ ދެކިލެއްވީ ހަކުރާފިޔާ (މިހާރުގެ މަޖިލިސް އިދާރާ ހުރިތަން) ގައި ހުރި ބޮޑުވަޒީރުގެ އޮފީހުގެ ކުރީގެ ލިޔުންތަކެއްގެ ތެރެއިން ކަމަށެވެ. އަދި "ނަސީމް" ނަމަކަށް ކިޔާ ލިޔުންތެރިއެއްގެ މަޒުމޫނަކުންވެސް އެ ވާހަކަ އޭނާ ކިޔާފައިވާ ކަމަށް ވިދާޅުވިއެވެ.

މި ވާހަކަތަކަކީ ކިހާވަރެއްގެ ޙަޤީޤަތެއް އެކުލެވޭ ވާހަކަތަކެއްތޯ ބެލުން ފަހަށް ބާއްވާނީއެވެ. ނަމަވެސް، ޚާރިޖީ ދާއިރާގައި ސަރުކާރަށް އިރުޝާދުދޭ މުއައްސަސާތަކުގެ ސީނިއަރ މުވައްޒަފުންގެ މެދުގައި މިފަދަ އޮޅުންތަކެއް ހުރިނަމަ، ވަޒީރުންނާއި، ކެބިނެޓާއި، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއާ ހަމައަށްދާ ލަފާފުޅުތަކުގައިވެސް މިފަދަ ކުށްތައް ހުރުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. އިސްތިޢުމާރީ ނުފޫޒުން މިންޖުވުމާއި، މުޢާހަދާތައް މާނަކުރުމާއި، އަދި ފޮއްޅަވައިގެ (ޗާގޯސް) ޤާނޫނީ ތާރީޚާ ގުޅޭ ބަހުސްތަކުގައި މި ތަފާތުތަކުގެ ވާހަކަ އަލުން ފެންމަތިވަމުން ދާތީ، ހެކިތަކުގެ އަލީގައި މިކަން އޮތްގޮތް ބަލާލުމަކީ ކޮންމެހެން ބޭނުންތެރި ކަމެކެވެ.