އިނގިރޭސިވިލާތާ ދެކޮޅަށް މޮރިޝަސް ހުށަހެޅި މައްސަލައަކުން ރާއްޖޭގެ ކަނޑުގެ ޗާޓަށް ބަދަލު އައުން

ޕެންފޯރައިޓްސް / ޤާނޫނީ ދިރާސާ އޮޅި: 

ލާޒިމުނުކުރާ ނިންމުންތަކަކުން، ލާޒިމުވާ ފަދަ ނަތީޖާތަކެއް ނުކުތް ގޮތުގެ ފަންނީ ދިރާސާއެއް:

ބަލާބެލުމަށް މި މައްސަލައިގެ ތަރުތީބު ފެންނަނީ ވަރަށް ސާދާކޮށެވެ. މޮރިޝަސް އިން އިނގިރޭސިވިލާތާ ދެކޮޅަށް މައްސަލަ ޖެއްސީ ފޯޅަވަހި (ޗާގޯސް އާކިޕެލަގޯ) ވަކިކުރި މައްސަލައިގައެވެ. އދ. ގެ އާންމު މަޖިލީހުން އެކަމުގައި ބައިނަލްއަގުވާމީ ކޯޓު (އައި.ސީ.ޖޭ) ގެ އިސްތިޝާރީ ލަފައަކަށް އެދުނެވެ. އައި.ސީ.ޖޭ އިން 2019 ވަނަ އަހަރު ނިންމީ، މޮރިޝަސްއަށް މިނިވަންކަން ދިނުމުގެ ކުރިން ފޯޅަވަހި އިސްތިއުމާރީ މޮރިޝަސްގެ އިދާރީ ސަރަޙައްދުން (ސިޔާދަތީ ސަރަޙައްދެއް ނޫން) ވަކިކުރުމަކީ ގާނޫނާ ހިލާފު ކަމެއް ކަމަށާއި، އިސްތިއުމާރު ނިމުމަކަށް ގެނައުމުގެ މަރުހަލާ ފުރިހަމަވެފައި ނުވާ ކަމަށެވެ.

މިހިސާބަށް ކަންކަން ހިނގާފައިވަނީ ބައިނަލްއަގުވާމީ ގާނޫނީ އިމުގެ ތެރެއިންނެވެ. ނަމަވެސް، މައްސަލަ އުފެދެނީ ވަރަށް އާދައިގެ ސުވާލަކާ ހިސާބުންނެވެ. ބައިނަލްއަގުވާމީ މައިދާނުގައި "މޮރިޝަސް އާއި އިނގިރޭސިވިލާތާ" ދެމެދު އޮތް މައްސަލައެއްގެ ގޮތުގައި ސިފަކުރެވުނު މަރުހަލާއެއްގެ ތެރެއިން، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ގާނޫނީ މަގާމަށް ބަދަލު އައީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟

މި ސުވާލަކީ ބައިނަލްއަގުވާމީ ގާނޫނުގެ އޮނިގަނޑުގައި ހުރި ފުން މައްސަލަތަކަކާ ގުޅިފައިވާ ސުވާލެކެވެ. ފޯޅަވަހީގެ މައްސަލައިން ފެނިގެންދިޔައީ، އިސްތިޝާރީ ލަފާދިނުމާއި، މަޝްވަރާގެ އުސޫލުން ފާސްކުރާ ގަރާރުތަކާއި، އަދި ހާއްސަ ޓްރައިބިއުނަލްތައް ގުޅިގެން، އެ ޓްރައިބިއުނަލްތަކުގެ އިހުތިސާސުން ބޭރަށާއި، އަސްލު މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ފަރާތްތަކަށްވުރެ މާ ދުރަށް އޭގެ ނަތީޖާ ފޯރާފައިވާ ތަނެވެ. މިއީ އެންމެ ފަނޑިޔާރަކު ނުވަތަ އެންމެ ކޯޓަކުން ނިންމި ނިންމުމެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، މިއީ ގާނޫނީ ގޮތުން ތަންފީޒުކުރުން ލާޒިމުނޫން ނިންމުންތަކެއް، މުއައްސަސާތަކުގެ ތެރެއިން ހިނގަމުން ގޮސް އަމަލީ ގޮތުން ތަންފީޒުކުރުން ލާޒިމުވާ ފަދަ ނަތީޖާތަކަކަށް ބަދަލުވެގެން ދިޔަ ގޮތުގެ ސިލްސިލާއެކެވެ.

ތާރީޚުން ފަރުދާއެއް ކެހިގެންދާއިރު: ފެރޭތަ އާއި ފޯޅަވަހި، އަދި ދިވެހިންނާއި ވިލާތުގެ ކަނޑުފޭރޭ މީހުންނާ ދެމެދު ހިނގި ވަގު ހަނގުރާމަ

ޕެންފޯރައިޓްސް / ދިރާސާ އޮޅި:
ފެށުން
1498 ވަނަ އަހަރު ވަސްކޯ ދަ ގަމާ އެފްރިކާގެ ކޭޕް ވަށާލާ އިންޑިއާ ކަނޑަށް ވަދެއްޖެއެވެ. އޭރުވެސް މި ސަރަހައްދަކީ ކަނޑުދަތުރުފަތުރުގެ މަގުތަކާއި، ވިޔަފާރިވެރިންނާއި، އަދި ސަރަހައްދީ ބާރުތަކުން ފުރިފައިވާ ހަރަކާތްތެރި ކަނޑުގެ ދުނިޔެއެކެވެ. 1502 އާއި 1503 އާ ދެމެދު ވިސެންޗެ ސޮދްރޭ ދިވެހި ކަނޑުގެ ސަރަހައްދަށް ވަދެ، ދިވެހި އޮޑިދޯނިފަހަރު އަތުލައިގަތުމާއެކު، ފުޅާވަމުން އައި ޕޯޗުގީޒުންގެ ބާރުވެރިކަމާ ދިވެހިރާއްޖެއާ ސީދާ ހަތަރުކަޅި ހަމަވެގެން ދިޔައެވެ. އަނެއްކޮޅުން، ލިޒްބަންގައި ހުންނެވި ޕޯޗުގަލްގެ ރަސްގެފާނު މަނުއަލް 1، މި ސަރަހައްދުގައި ޕޯޗުގީޒުންގެ ބާރު ފަތުރާ ފުޅާކުރުމަށް އަމުރު ކުރައްވައިފިއެވެ. މިއަމުރު ތަންފީޒު ކުރުމުގެ މަސައްކަތް ފެއްޓެވީ ފްރަންސިސްކޮ ޖި އަލްމެއިދާއެވެ. މި މަސައްކަތް ކުރިއަށް ގެންގޮސް، 1510 ވަނަ އަހަރު އަފޮންސޮ ޖި އަލްބުކާކީ ގޯއާ ހިފައިފިއެވެ. މިހިސާބުން އިންޑިއާ ކަނޑުގައި ޕޯޗުގީޒުންގެ ހަރަކާތްތައް ގަވާއިދުން އަދި ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތެއްގައި ހިންގުމަށް ބޭނުންވާ މަރުކަޒެއް ގާއިމުކުރެވުނީއެވެ.

އެނބުރި ރާއްޖެއަށް ބަލާލާއިރު، އެ ދުވަސްވަރު ރާއްޖޭގެ ދާޚިލީ މަސްރަހު އޮތީ ހަލަބޮލިވެފައެވެ. ސޯޅަވަނަ ގަރުނުގެ ކުރީކޮޅު ދިވެހި ރަސްކަމުގެ ތަޚުތު ހޯދުމަށް ހިންގި ކުރިމަތިލުންތައް ވަރުގަދަވެގެން ދިޔައެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ޕޯޗުގީޒުންނާއި، ކަންނަންނޫރުގެ ކޮލަތިރީންނާއި، އަލީ ރާޖާއާއި، އަދި ދިވެހިންގެ ތެރޭގައި އުފެދިފައިވާ އިދިކޮޅު ފެކްޝަންތައް ހިމެނެއެވެ. 1510 ވަނަ އަހަރު، ކަޅު މުހައްމަދު ރަސްގެފާނުގެ އާއިލީ ބޭފުޅެއް ކަމަށްވާ ހަސަން 7 (ރަސްކަން ކުރެއްވީ 1510–1511) ކަޅު މުހައްމަދު ރަސްގެފާނު ރަސްކަމުން ދުރުކޮށް ވެރިކަމަށް އިސްވެއްޖެއެވެ. އެހިސާބުން މާލޭގައި އޮތް ރަސްކަމުގެ ކޮއިލުތެރެ ނުތަނަވަސްވިއެވެ. އެގޮތުން، 1511 ވަނަ އަހަރު މައްކާގެ ޝަރީފް އަޙުމަދު (ރަސްކަން ކުރެއްވީ 1511–1513) ހަސަން 7 ރަސްކަމުން ދުރުކޮށް ރަސްކަމަށް އިސްވެއްޖެއެވެ. އެއަށްފަހު، 1513 ގައި އައްސުލްތާން އަލީ 5 (ދޮންބުޅާ ފާށަނާ) ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. އޭރު، އަލީ 5 ވަނައިގެ އަންހެން ކޮއްކޮ، ބުރަކިރަނިން، ރަސްކަމަށް އުންމީދުކޮށްގެން އެބައިނެވެ. އަދި އެކަމަށް އެހީތެރިކަން ހޯދުމަށްޓަކައި ކަޅު މުހައްމަދު ރަސްގެފާނާ ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތުމަށް މަސައްކަތް ކުރެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް އެކަން ކާމިޔާބު ނުވުމުން، އެކަމަނާ ރާއްޖެ ދޫކޮށް އެޗިންއަށް އަދި އޭގެ ފަހުން ގޯއާއަށް ވަޑައިގެން ޕޯޗުގީޒުންނަށް ޖިޒީ ހުށަހެޅުއްވިއެވެ. އެއަށްފަހު، އެކަމަނާ ފޮނުއްވި މީހަކު ލައްވާ، އަލީ 5 ގަތުލުކޮށްލުމަށްފަހު ވެރިކަމުގެ ތަޚުތު ހޯއްދަވައިފިއެވެ. އެންމެފަހުން ކަޅު މުހައްމަދު ރަސްގެފާނާ ކައިވެނި ބައްލަވައިގަނެ، އަލުން އެމަނިކުފާނު ރަސްކަމަށް އިސްކުރައްވައިފިއެވެ.

ފޯޅަވަހީގެ އެއްބަސްވުމާ ދިވެހި ސަރުކާރު ރަސްމީކޮށް ދެކޮޅު ހަދައިފި: ނަމަވެސް ކުރިއަށްދާނެ ގޮތުގެ އިސްތިރާޖީ ސިޔާސަތެއް ނެތް!

ރައީސް މުއިއްޒު އާއި ޑޭވިޑް ލެމީ / ފޮޓޯ ބީބީސީ

ޕެން ފޯ ރައިޓްސް / އައުޓްރީޗް ކޯޑިނޭޝަން ޑެސްކު:

ބީބީސީގެ މިއަދުގެ ސުރުޚީތަކުގެ ދަށުގައި ހުރި ވާހަތަކުގެ ތެރޭގައި، ފޯޅަވަހި ނުވަތަ ޗާގޯސް އާކިޕެލަގޯ މޮރިޝަސްއާ ހަވާލުކުރުމަށް ނިންމާފައިވާ ނިންމުން ގަބޫލު ނުކުރާކަން ދިވެހި ސަރުކާރުން މިހާރު ރަސްމީކޮށް އިނގިރޭސިވިލާތަށް އަންގާފައި ވާކަމަށް ބުނެފައިވެއެވެ. މިކަމަށް އިންކާރުކޮށް ރަސްމީގޮތުން ސިޓީ ފޮނުވާފައިވާ ކަން ވަޒީރުންގެ ފެންވަރުގައި ވެސް އިތުރަށް ކަށަވަރުކޮށްދީފައި ވާކަމަށް ބީބީސީން ބުނެއެވެ. މިއީ ގިނަ އަހަރުތަކެއް ވަންދެން، ލަންޑަނާއި ޕޯޓް ލުއީއާއި ދެމެދު އޮތް ދޭދޭ މައްސަލައެއްގެ ގޮތުގައި ކުރިން ބެލެވުނު މައްސަލައިގެ ތެރެއަށް ރާއްޖެއިން ވަދެ، އެއީ ރާއްޖޭގެ ވެސް މަސްލަހަތު އޮތް ކަމެއްކަން ހާމަކުރި ފުރަތަމަ ފަހަރު ކަމުގައިވެސް ބީބީސީން ބުނެފައިވެއެވެ. މިއީ ފެންނަން އޮތް ބޮޑު މަންޒަރެވެ. ނަމަވެސް މީގެ ފަހަތުގައި ހުރި ކަންކަން މިއަށްވުރެ މާ ބޮޑަށް ވެސް އޮޅުންބޮޅުން ބޮޑެވެ.