މިއީ އިޓްލޮސް އަށް ކުރިމަތިވި ގޮންޖެހުމަކަށްވުރެ ފުޅާ މައްސަލައެއް
ކުރީގެ ސަރުކާރުން "ވިއްކާލި" ކަމަށް ބުނާ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދު މިހާރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސަރަހައްދުގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި އަނބުރާ ހޯދިފައިވާ ކަމަށް ރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒު ރ. މީދޫގައި ދެއްކެވި ވާހަކަފުޅަކީ، ފޮއްޅަވައިގެ މައްސަލާގައި އެމަނިކުފާނުގެ ރިޔާސަތުގައި ދެއްކެވި އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެއް ވާހަކަފުޅަށް ވުން އެކަށީގެންވެއެވެ. ޕީއެންސީއަށް މީދޫ ކައުންސިލްގެ ރައީސްކަން ލިބުމާ ގުޅިގެން ބޭއްވި ސިޔާސީ އެއްވުމެއްގައި ވާހަކަފުޅު ދައްކަވަމުން ރައީސް ވިދާޅުވީ، ގާނޫނީ އުސޫލުތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެ މަތިން އެ ސަރަހައްދަކީ ރާއްޖޭގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ރަސްމީކޮށް އަލުން ކަނޑައަޅާފައިވާ ކަމަށެވެ. މި ވާހަކަފުޅުތަކަށް ވަގުތުން ސަމާލުކަން ހުއްޓުނީ، ފޮއްޅަވައިގެ މުސްތަގުބަލާ ބެހޭގޮތުން ބައިނަލްއަގުވާމީ މަޝްވަރާތަކުގައި އިތުރުވަމުންދާ، ބަލާކަށަވަރު ކޮށްފަނުވާ ގަބޫލުކުރުންތަކަށް މިއިން ގޮންޖެހުންތަކެއް ކުރިމަތިވާތީއެވެ.
މި ވިދާޅުވި ބަސްފުޅުގެ މާނައަކީ އިންޓަނޭޝަނަލް ޓްރައިބިއުނަލް ފޯ ދަ ލޯ އޮފް ދަ ސީ (ITLOS) އިން 2023 ގައި ނެރުނު ހުކުމް މުރާޖައާ ކުރި ވާހަކައެއް ނޫނެވެ. އެއްވެސް ބައިނަލްއަގުވާމީ ކޯޓަކުން އެ މައްސަލައިގައި ކަނޑައެޅި ކަނޑުގެ ސަރަހައްދީ އިން ބަދަލެއް ނުކުރެއެވެ. އަދި ބައިނަލްއަގުވާމީ އެއްވެސް އިދާރާއަކުން ރަސްމީކޮށް އެ އިމުގެ މައްސަލަ އަލުން ބަލާފައެއްވެސް ނުވެއެވެ. ބަދަލުވީ ދިވެހި ދައުލަތުގެ އަމިއްލަ ވިސްނުމެވެ. ވެރިކަމާ ހަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށްފަހު، މުއިއްޒުގެ ސަރުކާރުން ވަނީ ފޮއްޅަވަޔާއި އިންވާ އައްސޭރިފަށުގެ ދައުލަތަކީ މޮރިޝަސް ކަމަށް ކުރީގެ ސަރުކާރުން ގަބޫލުކުރި ކުރުން އަނބުރާ ގެނެސް، މި މައްސަލައަކީ އަދިވެސް ހައްލުނުވެ އޮތް މައްސަލައެއް ކަމަށް ތަކުރާރުކޮށް ވަކާލާތުކޮށްފައެވެ. އެހެންކަމުން، ރައީސްގެ ވާހަކަފުޅުން ރަމްޒުކޮށްދެނީ ބައިނަލްއަގުވާމީ ގާނޫނީ ނިންމުމަކަށް އައި ބަދަލެއް ނޫނެވެ. އެއީ ރާއްޖޭގެ ސިޔާސަތު ގަސްތުގައި އަލުން ކަނޑައެޅުމެވެ.
މި ތަފާތު ދެނެގަތުން މުހިންމީ "އަނބުރާ ހޯދުން" މި ބަހުގެ ސިޔާސީ މާނަ މި ވާހަކަފުޅުން ސާފުކޮށްދޭތީއެވެ. ރައީސް އެ ވިދާޅުވާ އަނބުރާ ހޯދުމަކީ ޓްރައިބިއުނަލްގެ ނިންމުމަކަށް އައި ބަދަލެއްގެ ނަތީޖާއެއް ނޫނެވެ. އެއީ ތާރީޚީ ވާރުތަވުންތަކާއި، އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމާއި (decolonisation)، ތިންވަނަ ފަރާތެއްގެ ހައްގުތަކާއި، އަދި އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ފުޅާ ތާރީޚުގެ ތެރޭގައި ރާއްޖޭގެ ގާނޫނީ ހާލަތު ބަދަލުވަމުން އައި ގޮތާއިމެދު ޖަވާބު ނުލިބޭ ސުވާލުތައް ހުއްޓައި، ފޮއްޅަވައިގެ ގާނޫނީ ހާލަތަކީ ނިމިފައިވާ ކަމެއްގެ ގޮތުގައި ބެލި ބެލުން ރާއްޖެއިން ގަބޫލުނުކުރުމުގެ ނަތީޖާއެވެ. އެ މާނައިގައި، ރައީސްގެ ބަޔާނަކީ ހަމައެކަނި ކަނޑުގެ ސަރަހައްދަކާ ބެހޭ ވާހަކައެއް ނޫނެވެ. އެއީ ބައިނަލްއަގުވާމީ މައިދާނުގައި ނިމިފައިވާ ހަގީގަތްތަކެއްގެ ގޮތުގައި ދައްކަމުންދާ، ޤާނޫނީ ގޮތުން އަދި ތާރީޚީ ގޮތުން ބަލާ ކަށަވަރު ކޮށްފައިނުވާ ކަންކަމަށް ގޮންޖެހުމުގެ ގާބިލުކަން ރާއްޖެއަށް އަލުން ހޯދައިދިނުމެވެ.
ވިއްކާލި ކަނޑު" ގެ އަސްލު މާނައަކީ ކޮބާ؟
ރާއްޖޭގެ ދާޚިލީ ސިޔާސީ ވާހަކަތަކުގައި "ވިއްކާލި ކަނޑު" މި ބަސް ބޭނުންކުރަން ފެށުނީ، ކަނޑުގެ ސަރަހައްދީ އިންވަކިކުރުމުގެ މައްސަލައިގައި ކުރީގެ ސަރުކާރުން ނިންމި ނިންމުންތަކަށް ފާޑުކިޔުމުގެ ގޮތުންނެވެ. މިހާރުގެ ސަރުކާރަށް ތާއީދުކުރާ ފަރާތްތަކުން ބުނަނީ، ފޮއްޅަވަޔާ ގުޅޭގޮތުން މޮރިޝަސްއަކީ ސިޔާދަތީ ބާރުވެރި ފަރާތް ކަމަށް ގަބޫލުކުރުމުން، ރާއްޖޭގެ އަމިއްލަ ތާރީޚީ އަދި ގާނޫނީ މަޤާމު ކުރިއަރުވާ ދަމަހައްޓަން އޮތް ފުރުސަތު ކުރީގެ ސަރުކާރުން ވަރަށް ބޮޑަށް ހީނަރުކޮށްލި ކަމަށެވެ. އެހެންކަމުން، މި ބަހަކީ ރާއްޖޭގެ ހައްގުތަކާއި މަސްލަހަތުތައް، އޭގެ އަސާސީ ގަބޫލުކުރުންތައް ރަނގަޅަށް ދިރާސާކޮށް، ކަށަވަރުކުރުމަކާ ނުލާ ކުރިއަށްދިޔަ މަރުހަލާއެއްގެ ތެރެއަށް ދޫކޮށްލެވުނު ކަމަށް ތުހުމަތުކުރާ ކުރުމަށް ބޭނުންކުރެވޭ ކުރު ބަހެކެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، މި ދެބަސްވުމަކީ ހަމައެކަނި ޕީއެންސީ އާއި އެމްޑީޕީއާ ދެމެދު އޮތް ޚިޔާލުތަފާތުވުމަކަށް ހަދާލައިފިނަމަ، ސަރުކާރާއި މި މައްސަލަ ދިރާސާކުރާ ފަރާތްތަކުން ކުރިއަށް ނެރޭ މައްސަލައިގެ ތަޞައްވުރުގެ މުހިއްމު ނުކުތާއެއް އޮޅިގެން ހިނގައިދާނެއެވެ. މި މައްސަލައިގެ ސަބަބަބަކީ، ހަމައެކަނި މާލޭގައި ނިންމި ނިންމުންތަކަކަށް އަމާޒުވުމުގެ ބަދަލުގައި، މިހާރު އޮތް ނަތީޖާ ނެރުނު ބައިނަލްއަގުވާމީ މަރުހަލާތަކަށް އަމާޒުވުން އަންނަނީ އިތުރުވަމުންނެވެ. މިހާރުގެ ބަހުސަކީ، މި މައްސަލައަކީ ކުރީގެ ސަރުކާރުން އިޓްލޮސްގައި ބައިވެރިވުމުން ފެށުނު ކަމެއް ނޫން ކަމުގެ ބަހުސެވެ. ބަދަލުގައި، މިއީ ބައިނަލްއަގުވާމީ އިދާރާތަކުން އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ ސުވާލާ މެދު ކަންތައް ކުރި ގޮތުން، މާ ކުރިން ފެށިގެން އައިސްފައިވާ އިޖުރާއީ އުނިކަމެއް ކަމަށެވެ.
މިފަހުގެ ވިސްނުމުގައި، މައްސަލައިގެ ސަބަބަކީ ހަމައެކަނި ރާއްޖެއިން ކަނޑުގެ އިން ވަކިކުރުމުގެ މަރުހަލާގައި ބައިވެރިވުމެއް ނޫނެވެ. މައްސަލައަކީ އެ މަރުހަލާ ކުރިއަށްދިޔައީ، ތާރީޚީ ހެކިތަކާއި، ގާނޫނީ ދައުވާތަކާއި، އަދި އ.ދ. ގެ އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ އޮނިގަނޑު އެކުލެވި ބަޔާން ކުރާ ގޮތްތަކަށް ބެލުމެއް ނެތި، ކުރިން ޤަބޫލުކޮށްގެން ތިބި، ބަލާކަށަވަރު ނުކުރާ ހީތަކެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ކަމަށް ވުމެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން، މުއިއްޒު އެ ސަރަހައްދު އަނބުރާ ހޯދުމުގެ ވާހަކަ ދައްކަވާއިރު، އެމަނިކުފާނު އެ ވިދާޅުވަނީ ހަމައެކަނި ކަނޑުގެ ސަރަހައްދެއްގެ ވާހަކައެއް ނޫނެވެ. އެދައްކަވަނީ، ބައިނަލްއަގުވާމީ ގޮތުން، އ. ދ. ގެ ޑިކޮލޮނިޒޭޝަން އޮނިގަނޑު ބިނާކުރުމުގެ މަރުހަލާގައި އުފަންވި ނިޒާމީ އުނިކަމެއްގެ މަތީގައި މޮރިޝަސްއާއި އިނގިރޭސިން ދައްކަމުންދާ ވާހަކަތަކަށް ގޮންޖެހުމުގެ ހައްގު ރާއްޖެއަށް އަލުން ހޯދުމުގެ ވާހަކައެވެ.
ދެވޭ ލަފަޔަކީ ޢަމަލުކުރުން ލާޒިމު ހަގީގަތަކަށް ބަދަލުވުން
މިކަމުގައި އޮތް އެންމެ ބޮޑު އެއް ފާޑުކިޔުމަކީ، ބައިނަލްއަގުވާމީ ކޯޓު (އައިސީޖޭ) ގެ 2019 ގެ އެޑްވައިޒަރީ އޮޕީނިއަން (ލަފާ) އާއި އދ. ގެ ޖެނެރަލް އެސެމްބްލީގެ ގަރާރު 73/295 އަށް އަމަލުކުރި ގޮތެވެ. މީގެން އެއްވެސް އެއްޗަކީ ދެބަސްވާ ފަރާތްތަކުގެ މެދުގައި ސިޔާދަތީ ބާރުވެރިކަން ކަނޑައަޅާ ނިހާއީ (ބައިންޑިންގް/ލާޒިމްކުރާ) ހުކުމެއް ނޫނެވެ. ކޯޓުގެ ނިންމުމަކީ ހަމައެކަނި ލަފައެކެވެ. އަދި ޖެނެރަލް އެސެމްބްލީގެ ގަރާރަކީ އެ މަޖިލީހުގެ އިރުޝާދު ދިނުމުގެ ބާރުގެ ދަށުން ފާސްކުރި އެއްޗެކެވެ. މިއިން އެއްވެސް އެއްޗެއްގައި، ދައުލަތްތަކުގެ މެދުގައި ހިނގާ ޝަރީއަތެއްގެ ނިންމުމަކާ އަޅާކިޔޭ ފަދަ ގާނޫނީ ގޮތުން ލާޒިމްކުރާ ސިފައެއް ނެތެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، އޭގެ ފަހުން ކަންތައްތައް ހިނގާދިޔަ ގޮތުން، މި ނިންމުންތަކަކީ ސިޔާދަތީ ބާރުވެރިކަން މުޅިން ނިންމާފައިވާ އެއްޗެހި ކަމަށް ބެލެވުނެވެ. ބައިނަލްއަގުވާމީ އިދާރާތަކުން ކަންކަން ކުރަމުންދިޔައީ ފޮއްޅަވަޔާ މެދު މޮރިޝަސްއަށް އޮތް ހައްގަކީ ދެބަސްވެވެން ނެތް ކަމެއްގެ ގޮތުގައި ގަބޫލުކޮށްގެންނެވެ. އެ ގަބޫލުކުރުން ބައިނަލްއަގުވާމީ މަރުހަލާގެ ތެރޭގައި ހަރުލުމުން، އޭގެ ފަހުން އެޅުނު ކޮންމެ ގާނޫނީ ފިޔަވަޅެއްވެސް ބިނާވީ އެ ހީތަކުގެ މައްޗަށެވެ. އަދި ނެރުނީ އެއް ނަތީޖާއެކެވެ.
މި މަރުހަލާއަށް ފާޑުކިޔާ ފަރާތްތައް ކަންބޮޑުވާ މައްސަލައަކީ، ހަމައެކަނި މޮރިޝަސްއަށް މީގެން ފައިދާވުމެއް ނޫނެވެ. މިއަށްވުރެ ބޮޑު ކަންބޮޑުވުމަކީ، އިރުޝާދީ (ލަފާދޭ) އޮނިގަނޑެއް މަޑުމަޑުން ގޮސް ލާޒިމުރުކުރާ އޮނިގަނޑަކަށް ބަދަލުވުމެވެ. އެޑްވައިޒަރީ އޮޕީނިއަންތަކާއި، ޖެނެރަލް އެސެމްބްލީގެ ގަރާރުތަކަކީ، އޭގެ މުހިންމުކަން ކޮންމެ ގޮތަކަށް އޮތް ނަމަވެސް، ތަފާތު ދައުވާތައް ފުންކޮށް ދިރާސާކުރުމުގެ ބަދަލުގައި ބޭނުންކުރެވޭނެ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ފޮއްޅަވަޔާ މެދު ބައިނަލްއަގުވާމީ ގޮތުން ކަންތައް ކުރި ގޮތުން ބެލެވުނީ އެއީ ނިމިފައިވާ މައްސަލައެއް ކަމަށެވެ. ގިނަ ދިވެހިންގެ ނަޒަރުގައި، މީގެ ސަބަބުން، ހުރިހާ މުހިންމު ކަންކަމެއް ފުރިހަމައަށް ދިރާސާކުރުމުގެ ކުރިން، ދެބަސްވުން އޮތް މައްސަލައެއް ނިމިފައިވާ ނިންމުމަކަށް ބަދަލުވެގެންދިޔައެވެ.
އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ ރެކޯޑްތަކުން ހަނދާންނެތިފައިވާ ސުވާލު
ރާއްޖެއިން އުފައްދާ ގާނޫނީ ސުވާލުތައް ފެށެނީ 2019، 2023 ނުވަތަ 1965 އެއްގައެއް ނޫނެވެ. އެ ސުވާލުތައް ގޮސް ގުޅެނީ އދ. ގެ އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ އޮނިގަނޑުގެ އަސާސްތަކާއެވެ. އދ. ގެ ޗާޓަރުގެ ޗެޕްޓަރ XI ގެ އާޓިކަލް 73(e) ގެ ދަށުން "ފުރިހަމަ މިނިވަންކަން ނެތް ސަރަޙައްދުތައް" ރިޕޯޓްކުރުމުގެ ނިޒާމު ގާއިމުކުރިއިރު، އޭގެ ބޭނުމަކީ އަމިއްލަ ވެރިކަމެއް ފުރިހަމައަށް ލިބިފައިނުވާ ސަރަޙައްދުތަކާއި ރައްޔިތުންގެ މައްސަލަތައް ޙައްލުކުރުމެވެ. މީގެ ސަބަބުން އުފެދުނު އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ އޮނިގަނޑަކީ، ބޮޑު ހަނގުރާމައަށް ފަހު ދުނިޔޭގައި އުފެދުނު އެންމެ ނުފޫޒުގަދަ ގާނޫނީ އަދި ސިޔާސީ އެއް މަޝްރޫއެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، ރާއްޖެ އެ އޮނިގަނޑުން އޮތީ ބޭރުގައެވެ. ނަމަވެސް، އޮނިގަނޑުނގައި ނުހިމަނާ ދޫކޮށްލި މައްސަލައަށް ލިބިފައިވަނީ ވަރަށް ކުޑަ ސަމާލުކަމެކެވެ. މިއީ ފަހުގެ އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ ވާހަކަތައް ބިނާ ކޮށްފައިވާ ތާރީޚީ ރެކޯޑްތަކުގެ ފުރިހަމަކަމާ މެދު ސުވާލު އުފެދޭ ކަމެކެވެ. މައްސަލައަކީ ރާއްޖެއަކީ ރަސްމީކޮށް ކޮލޮނީއެއް، ޕްރޮޓެކްޓަރޭޓެއް ނުވަތަ އެހެން ގާނޫނީ ހާލަތެއްގެ ގޮތުގައި ސިފަކޮށްފައި އޮތުމެއް ނޫނެވެ. މައްސަލައަކީ ޗެޕްޓަރ XI އާއި ފަހުން ޖެނެރަލް އެސެމްބްލީގެ ގަރާރު 1541 (XV) އިން ސާފުކޮށްދިން ފަދަ ފުރިހަމަ އަމިއްލަ ވެރިކަމެއް ރާއްޖެއަށް ލިބިފައި އޮތްތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯ އުފެދޭ ސުވާލެވެ.
އެ ސުވާލު މިއަދުވެސް މުހިންމުވަނީ، ފޮއްޅަވައިގެ މިހާރުގެ މައްސަލައަށް ބަލާއިރު، ހުރިހާ ސަރަހައްދުތަކާއި، އާބާދީތަކުގެ މަސްލަހަތުތައް ފެށުނީއްސުރެ އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ އޮނިގަނޑުގެ ތެރޭގައި ރަނގަޅަށް ހިމެނިފައިވާ ކަމަށް ބަލާތީއެވެ. އެ ގަބޫލުކުރުންތައް ފުރިހަމަނުވާނަމަ، މިހާރު ދައްކާ ވާހަކަތަކުގެ ތާރީޚީ އަސާސްތަކާ މެދު ސުވާލު އުފެއްދިދާނެއެވެ.
ފުރިހަމަ އަމިއްލަ ވެރިކަމެއް ނެތް ސަރަހައްދެއް
ބްރިޓިޝް ޕްރޮޓެކްޓަރޭޓެއްގެ (އިނގިރޭސި ހިމާޔަތުގެ) ދަށުގައި އޮތްއިރު ރާއްޖޭގެ ގާނޫނީ ހާލަތު އޮތްގޮތް، އާންމުކޮށް ބަލާވަރަށްވުރެ ފުންކޮށް ދިރާސާކުރަންޖެހެއެވެ. ރަސްކަލަކާއި އަމިއްލަ އިދާރާތައް ހުރުމަކީ، ރާއްޖެއަކީ ގިނަ ކޮލޮނީތަކާ ތަފާތު، ޚާއްސަ ގާނޫނީ ހާލަތެއްގައި އޮތް ގައުމެއް ކަމުގެ ހެކިދޭ ކަމެއްގެ ގޮތުގައި ބައެއް ފަހަރު ދައްކައެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އދ. ގެ ޗާޓަރުގެ ޗެޕްޓަރ XI ގެ ދަށުން ގާއިމުކުރި އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ އޮނިގަނޑު ބިނާވަނީ ހަމައެކަނި ނަންތަކަކަށް ނުވަތަ ބޭރުފުށުން ފެންނަ ގާނޫނީ ލޭބަލްތަކަކަށް ނޫނެވެ. މުހިންމު ސުވާލަކީ، އެ ބަޔަކަށް ފުރިހަމަ އަމިއްލަ ވެރިކަމެއް ލިބިފައި އޮތްތޯއެވެ.
ޗާޓަރުގެ އާޓިކަލް 73 ގެ ދަށުން އަމިއްލަ ވެރިކަމުގެ މާނަ ސާފުކުރުމަށް 1960 ގައި ޖެނެރަލް އެސެމްބްލީން ފާސްކުރި ގަރާރު 1541 (XV) އިން ސަމާލުކަންދެނީ ސިޔާސީ ބާރުގެ ބޭރުފުށުގެ ސިފައަށްވުރެ ބޮޑަށް އޭގެ އަސްލަށެވެ. އެ ސުވާލަށް ބަލާއިރު، މޯލްޑިވްސް ޕްރޮޓެކްޓަރޭޓްގެ ގާނޫނީ ހަގީގަތުން މުހިންމު މައްސަލަތަކެއް ފާހަގަވެއެވެ. އޭގެ ފަހުން އައި ގާނޫނީ އެއްބަސްވުންތަކުން ރާއްޖެ ބެލީ އިނގިރޭސި ހިމާޔަތުގެ ދަށުގައި އޮތް ތަނެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ޚާރިޖީ ކަންކަން އޮތީ އިނގިރޭސި ބާރުގެ ދަށުގައެވެ. ބޭރު ގައުމުތަކާ ގުޅުން ބޭއްވުމުގެ ބާރު މާލެއަކަށް ނެތެވެ. އެކަން ކުރަމުންދިޔައީ ކޮލަމްބޯގައި ހުންނަ އިނގިރޭސި ކޮލޯނިއަލް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަން މެދުވެރިކޮށެވެ. ގާނޫނީ އިންތިޒާމުތަކުގެ ސަބަބުން، އިނގިރޭސިވިލާތް ފިޔަވައި އެހެން ގައުމުތަކާ ބޭރުގެ ގުޅުން ބޭއްވުން ރާއްޖެއަށް އޮތީ ޤާނޫނު އަސާސީއިން މަނާ ކުރެވިފައެވެ. ރާއްޖޭގެ ވެރިން މަސައްކަތް ކުރެއްވީ ބައިނަލްއަގުވާމީ ސިފަތަކުގެ މުހިންމު ބައިތައް އެބޭފުޅުންގެ ބާރުގެ ބޭރުގައި އޮތް އިމްޕީރިއަލް އޮނިގަނޑެއްގެ ތެރޭގައެވެ. ސުލްޠާނަކު ހުންނެވި ނަމަވެސް، ސިޔާދަތީ ބާރުގެ އެންމެ މުހިންމު ބައެއް ސިފަތައް ރާއްޖޭގެ ބާރުގެ ދަށުގައި ނެތް ކަމުގެ ހަގީގަތެއް ބަދަލެއް ނުވެއެވެ.
މި އިންތިޒާމުތަކުގެ މުހިންމުކަން ގާނޫނީ ތާރީޚަށްވުރެ ދުރަށް ދެއެވެ. ގަރާރު 1541 އިން ކަނޑައަޅާފައިވާ މިންގަނޑަކީ ފުރިހަމަ އަމިއްލަ ވެރިކަމެއް އޮތުން ކަމަށްވާނަމަ، ދެން އުފެދޭ ސުވާލަކީ، އދ. އިން އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ އޮނިގަނޑު ހަދަމުންދިޔަ ދުވަސްވަރު ދިވެހިރާއްޖެ އެ މިންގަނޑަށް ފެތޭތޯއެވެ. މައްސަލައަކީ ކޮންމެ ޕްރޮޓެކްޓަރޭޓަކަށް އަމިއްލަ ވެރިކަން ނެތް ސަރަހައްދެއްގެ ގޮތުގައި އޮޓޮމެޓިކުން ކަންތައް ކުރަންޖެހުމެއް ނޫނެވެ. މައްސަލައަކީ، ރާއްޖޭގެ ގާނޫނީ ހަގީގަތުގައި، ހަގީގީ އަމިއްލަ ވެރިކަމަކަށް މުހިންމު ކަމަށް، ގަރާރު 1541 އިން ފާހަގަކުރާ ބާރުތައް ހިމެނިފައި ނެތްކަން ހާމަވުމެވެ.
މި ސުވާލު މުހިންމުވަނީ، ފޮއްޅަވައިގެ މައްސަލަ ބެލުމުގައި، ހުރިހާ ސަރަހައްދުތަކާއި މަސްލަހަތުތައް ފެށުނީއްސުރެ އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ އޮނިގަނޑުގެ ތެރޭގައި ރަނގަޅަށް ހިމެނިފައިވާ ކަމަށް ބަލާތީއެވެ. އެ ގަބޫލުކުރުން ރަނގަޅުތޯ ސުވާލުކުރުމުގެ ހައްގު ރާއްޖެއަށް އެބައޮތެވެ. ކޮލޯނިއަލް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަނެއްގެ ދަށުން ޚާރިޖީ ކަންކަން ކޮންޓްރޯލް ކުރެވި، ގާނޫނީ އިންތިޒާމުތަކުން ބައިނަލްއަގުވާމީ ގުޅުންތައް މަނާކުރެވި، އަދި ވެރިން އިނގިރޭސި އިމްޕީރިއަލް އޮނިގަނޑެއްގެ ތެރޭގައި ޖަވާބުދާރީވާންޖެހޭ ސަރަހައްދެއް، ޗެޕްޓަރ XI ގެ ދަށުން ގާއިމުކުރި އޮނިގަނޑުން ބޭރުކޮށްފައިވާނަމަ، އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ ރެކޯޑްތަކުގައި ފެންނަން ހުރި އުނިކަމަކީ އަލުން ބަލަންޖެހޭ ކަމެކެވެ.
އޫޓީ ޕޮސިޑެޓިސް އޫރިސް(Uti Possidetis Juris) އަށް ހަވާލާ ނުދެވޭނެ ސަބަބު
މޮރިޝަސްއިން އަބަދުވެސް ވަނީ އެގައުމުގެ ގާނޫނީ ހާލަތުގެ މުހިންމު ބައެއްގެ ގޮތުގައި 'އޫޓީ ޕޮސިޑެޓިސް އޫރިސް' ގެ މަފްހޫމަށް ބަރޯސާވެފައެވެ. މި އުސޫލު އުފެދުނީ އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ ތެރޭގައި، ކޮލޯނިއަލް އިދާރީ ބޯޑަރުތައް ބައިނަލްއަގުވާމީ ބޯޑަރުތަކަށް ބަދަލުކޮށްގެން ހަމަޖެހުން ހިފެހެއްޓުމުގެ ވަސީލަތެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މީގެ ބޭނުމަކީ އަލަށް މިނިވަންވާ ގައުމުތައް، މިނިވަންވާ ވަގުތު ސަރަހައްދީ ރޮނގުގެ ދެބަސްވުންތަކުގެ ތެރެއަށް ވެއްޓުނަނުދީ ހިފެހެއްޓުމެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، މި މަފްހޫމަކީ ތާރީޚީ ހަގީގަތްތަކުގެ ބަދަލުގައި ބޭނުންކުރަން ހެދި އެއްޗެއް ނޫނެވެ. އަދި އެ މަފްހޫމް ބަރޯސާވާ ކޮލޯނިއަލް ބޯޑަރުތަކުގެ ކުރިން ހުރި ތަފާތު ދައުވާތައް ފޮހެލުމަކަށްވެސް ނޫނެވެ. އޭގެ ބޭނުމަކީ އަމަލީ ގޮތުން ފައިދާހުރި ގޮތެއް ހޯދުމެވެ. އެއީ ހަމަޖެހުން ހޯދުމެވެ. އެއީ ފުރިހަމަނޫން ތާރީޚަކަށް ފުރިހަމަކަމެއް ގެނައުމެއްވެސް ނޫނެވެ. އެހެންކަމުން، އެހެން ގައުމަކުން އެ ސަރަހައްދަކާ އޮތް ތަރީޚީ، ސަގާފީ، ސިޔާސީ ގުޅުމަކީ ކޮލޯނިއަލް އޮނިގަނޑުގެވެސް ކުރީގެ ކަމެއް ކަމަށް ވަކާލާތުކުރާ ހާލަތްތަކުގައި، މި އުސޫލު ހިންގުމުން މައްސަލަ މާ ބޮޑަށް އޮޅުންބޮޅުންވެއެވެ.
ރާއްޖޭގެ ވިސްނުން ބިނާވަނީ ސީދާ އެ ތަފާތުގެ މައްޗަށެވެ. ދައްކާ ހުއްޖަތަކީ ކޮލޯނިއަލް ބޯޑަރުތަކަށް އަޅާނުލާ ދޫކޮށްލުމެއް ނޫނެވެ. ދައްކާ ހުއްޖަތަކީ ކޮލޯނިއަލް އިދާރީ އިންތިޒާމުތަކަށް، އެ އިންތިޒާމުތައް އުފެދުމުގެ ކުރިން ނަގުލުވަމުންއައި ތާރީޚީ ވާރުތަވުންތައް އޮޓޮމެޓިކުން ފޮހެނުލެވޭނެ ކަމެވެ. އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ ތެރޭގައި ތަރުތީބު ހިފެހެއްޓުމަށް ހެދި އުސޫލެއް، ފުރަތަމަވެސް ދިރާސާނުކޮށް، ޖަވާބު ނުހޯދާ ހުރި ތާރީޚީ ސުވާލުތައް ފޮހެލުމުގެ ވަސީލަތަކަށް ބަދަލެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ.
މޮރިޝަސްގެ ކުރިން އޮތީ ފޮއްޅަވައި
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ފޮއްޅަވައިގެ ތާރީޚީ ވާރުތަވުން ނަގުލުވެ ދެމިގެން އައިކަމުގެ ހުއްޖަތަކީ މިހާރުގެ ރާއްޖޭގެ މައްސަލައިގެ އެންމެ މުހިންމު އަސާސެވެ. ކޮލޯނިއަލް އިދާރާ އާއި ފަހުން މިނިވަންވުމުގެ ތެރެއިން މޮރިޝަސް އުފެދުމުގެ މާ ކުރިން، ރާއްޖޭގެ ރެކޯޑްތަކާއި ބޭރުގެ ލިޔުންތަކުން ފޮއްޅަވަޔާއި ގުޅުންހުރި ސަރަހައްދުތައް ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ. ދިރާސާކުރާ ފަރާތްތަކުން ސުލްޠާން ޙަސަން ނުވަވަނައާ ބެހޭ ސޯޅަވަނަ ގަރުނުގެ ޕޯޗުގީޒު ރެކޯޑްތަކާއި 'ޕުއްލޮބައި (Pullobay) ގެ ރިފަރެންސް ފާހަގަކުރެއެވެ. އަދި ފޮންސްވާ ޕިޣާޣު (ދިވެހިން ކިޔާ ފްރެންކޮއީ ޕިރާޑް) ގެ ލިޔުންތަކުގައި ރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ އަދި ޖިއޮގްރަފިކް މާހައުލެއްގެ ތެރޭގައި "ޕޮލުވައީ" (Pollouoys) ރިކޯޑްކޮށްފައިވެއެވެ. މި ރިފަރެންސްތައް ފެންނަން ހުރީ އާބާދީއެއް އެކުލެވޭ ސިޔާސީ ޝަޚުސެއް ގޮތުގައި މޮރިޝަސް އުފެދުމުގެ އެތައް ގަރުނެއް ކުރިންނެވެ.
މި މަސްދަރުތަކުން ސިޔާދަތީ ބާރުވެރިކަން ސާބިތުވޭތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯއަކީ ފަރުވާތެރިކަމާއެކު ތާރީޚީ ދިރާސާ ބޭނުންވާ ކަމެކެވެ. މިއިން ޝައްކެއްނެތްގޮތުގައި ސާބިތުކޮށްދޭ ކަމަކީ، މި ވާހަކަ ފެށެނީ 1965 އެއްގައި ނޫން ކަމެވެ. ކޮލޯނިއަލް އިދާރީ ނިޒާމުތަކުގެ ތެރެއަށް އެ ސަރަހައްދު ވަނުމުގެ ކުރިން އެތާގައި ދިވެހިރާއްޖެއާއި ގުޅިފައިވާ އަމިއްލަ ތާރީޚެއް އޮތެވެ. އަދި ފަހުގެ ކޮލޯނިއަލް އިންތިޒާމުތަކުން އެ ސަރަހައްދު އެހެން އިޚްތިޞާޞެއްގެ ދަށަށް ގެންދިއުމުން އެ ތާރީޚު ފޮހެލައެއް ނުލެވޭނެއެވެ.
މި ސަބަބަށްޓަކައި، ގިނަ ދިވެހި ދިރާސާވެރިން ބުނަނީ، ނަގުލުވަމުން އައި ތާރީޚީ ވާރުތަވުންތައް ބަލަންޖެހޭނީ އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ އުސޫލުތަކާ އެކުއެކީގައި ކަމަށެވެ. އެއީ އޭގެ ދަށަށް ދޫކޮށްލައިގެން ވާނޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. އިސްތިޢުމާރުގެ ކުރީގެ ހެކިތައް ހުރިނަމަ، އެ ހެކިތައް ބަލަންޖެހޭނީ އޭގެ އަމިއްލަ ޒާތުގައި އެކުލެވޭ އަހުމިއްޔަތުކަން އިސްކޮށްގެނެވެ. އެއީ ފަހުގެ ކޮލޯނިއަލް އޮނިގަނޑުތަކަށް ފަސޭހައިން ނުފެތޭތީ ބޭރުކޮށްލައިގެންވާނޭ ކަނކަމެއް ނޫނެވެ.
ލިޔެކިޔުންތަކުގެ ނުބައްދަލުކަން: އިސްތިއުމާރާ ދެކޮޅަށް އިސްތިއުމާރީ އަރުޝީފުން ހެކިހޯދުން
ފޮއްޅަވަޔާ ބެހޭ ތާރީޚީ ބަހުސުން، ހަމައެކަނި ރާއްޖޭގެ މަސްލަޙަތަށްވުރެ މާ ފުޅާކޮށް ފެތުރިފައިވާ ބޮޑު މައްސަލައެއްވެސް ހާމަވެއެވެ. އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ ދެބަސްވުންތައް ގިނަ ފަހަރަށް ނިންމަނީ، އިސްތިޢުމާރީ ބޭނުންތަކަށް ހަދާފައިވާ އަރުޝީފްތަކަށް (colonial archives) ބަލައިގެންނެވެ. އިސްތިޢުމާރީ އިދާރާތަކުން ވަނީ ޓެކްސް ނެގުމާއި، ކަނޑުދަތުރުފަތުރާއި، ސަރަހައްދު ބެލެހެއްޓުމާއި، މަސައްކަތްތެރިންގެ އިންތިޒާމުތަކާއި، ދިފާއީ އަދި އިދާރީ ކަންކަމާ ބެހޭ ގިނަ އަދަދެއްގެ ރެކޯޑްތައް އުފައްދާފައެވެ. ޠަބަޢީ ވަޒަންވެހި މުޖުތަމައުތައް ގިނަ ފަހަރަށް އެމީހުންގެ ވަށައިގެން ހިނގާ ކަންކަން ރިކޯޑް ކުރަނީ، އެމީހުންގެ ހަނދާނުގައެވެ. އެމީހުން އެ ހަނދާންތައް ޖީލުތަކަށް ނަގުލުކުރަނީ، ދޫދޫމަތިންނާއި، ކަނޑުދަތުރުފަތުރުގެ އާދަކާދަތަކުންނާއި، ނަގުލުވަމުން އަންނަ ރަށްވެހި އާދަކާދައިގެ ތެރެއިންނާއި، ހަނދާންތައް ހިފެހެއްޓުމާއި، އަދި އިސްތިޢުމާރީ އިދާރާތަކުން ގާނޫނީ ގޮތުން މުހިންމު ކަމެއްގެ ގޮތުގައި ނުބަލާ ނުވަތަ ރައްކާނުކުރާ އަމިއްލަ މައުލޫމާތުގެ ނިޒާމެއްގެ ތެރޭގައެވެ. މިގޮތަށް އެމީހުންގެ ހަނދާނާއި އާދަކާދައިގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަންކަމާއި، ގަބޫލުކުރުންތައް، ރިކޯޑްކުރެވި، އަރުޝީފް ކުރެވިފައެއް ނުހުރެއެވެ.
މީގެ ނަތީޖާއަކީ، documentary asymmetry ނުވަތަ ލިޔެކިޔުންތަކުގެ ނުބައްދަލުކަމެވެ. އިސްތިޢުމާރުގެ ދަށުގައިވި މީހުންނާއި މެދު ފެންނަން ހުރީ، އެމިހުން އިސްތިއުމާރު ކޮށްގެން ތިބި މީހުން ލިޔެ، އަރުޝީފްކޮށްފައި ހުރި ތަކެއްޗެވެ. އެހެންކަމުން އަރުޝީފުތަކުގައި، ފެންނަން ހުންނާނީ، އަރުޝީފްގެ މައްޗަށް ނުފޫޒު އޮތް ފަރާތަކުން ދެކޭގޮތާއި، ހިމާޔަތް ކުރަން ބޭނުންވާ ރިކޯޑްތަކެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އެ އަރުޝީފަކީ ޠަބައީ ވަޒަންވެހިން ގާބޫލުކުރި އަދި ކުރާ ގޮތުގެ ހެކިތަކަށް އަޅާނުލާ، ބަދަލުކޮށްފައިވާ، ނުވަތަ ރައްކާކުރުމުގެ އަހުމިއްޔަތެއް ނެތްކަމަށް ގަބޫލުކުރި ނިޒާމެއްގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން، ރެކޯޑްކުރެވިފަ ނެތުމުގެ ސަބަބުން އުފެދުނު "އަރުޝީފުގެ ހިމޭންކަމަކަށް" ވެދާނެއެވެ. މިއިން ޒަމާނީ އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ ބައިނަލްއަޤްވާމީ ގާނޫނަށް އަސާސީ ސުވާލެއް ކުރިމަތިކުރުވައެވެ. އާދެ! އިސްތިޢުމާރީ އޮނިގަނޑުތަކުން އުފެއްދި އަރުޝީފްގެ ހިމޭންކަން، ފަހުން އެ ނިޒާމުތަކުން ރެކޯޑް ނުކުރި ރައްޔިތުންނާ ދެކޮޅަށް ބޭނުންކުރެވިދާނެ ހެއްޔެވެ؟
ރާއްޖެއަށް މި މައްސަލަ ވަރަށް މުހިންމެވެ. ފޮއްޅަވަޔާ ގުޅޭގޮތުން ދައްކާ ތާރީޚީ ވާރުތަވުން ނަގުލުވެ ދެމިގެން އައިކަމުގެ ބޮޑު ބައެއް ބިނާވަނީ ބޭރުގެ އަރުޝީފްތަކާއި، ތާރީޚީ ޖިއޮގްރަފީއާއި، ކަނޑުދަތުރުގެ އާދަކާދަތަކާއި، ދޫދޫމަތިން ކިޔައިދޭ ހަނދާންތަކާއި، ރަސްލަގަބުތަކާއި، އަދި ރާއްޖެއިން ބޭރުގެ ރެކޯޑްތަކުގައި ހުރި ބައެއް ލިޔުންތަކުގެ މައްޗަށެވެ. ރާއްޖޭގެ ބޮޑު އަރުޝީފެއް ނެތުމަކީ އަމިއްލަ ގުޅުންތަކެއް ނެތުން ކަމަށް އޮޓޮމެޓިކުން މާނައެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. އެހެން ހަދައިފިނަމަ، އިސްތިއުމާރީ ވެރިކަމުން އުފެއްދި އަރްޝީފްތަކުން ފެންނަ ހެކީގެ ނަތީޖާއަކީ، އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ މަރުޙަލާތަކުގައި، ޠަބައީ ވަޒަންވެހިން އިސްތިއުމާރު ކޮށްގެން ތިބި ފަރާތްތަކަށް ލިބޭ ގާނޫނީ ފައިދާއަކަށް ބަދަލުވުމުގެ ނުރައްކާ އެބައޮތެވެ.
އެހެންކަމުން، ތާރީޚީ އިންސާފަށް ހަގީގަތުގައިވެސް ލޯބިކުރާ އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ އޮނިގަނޑަކުން އިސްތިޢުމާރީ އަރުޝީފްތައް ބަލަންޖެހޭނީ ފާޑުކިޔުމުގެ ނަޒަރަކުންނެވެ. އެއީ ތާރީޚީ ހަގީގަތުގެ ވަކި ފަރާތަކަށް ނުޖެހޭ ތަނެއްގެ ގޮތުގައެއް ނޫނެވެ. އެހެންނޫންނަމަ، އަމިއްލަ ވަޒަންވެހިންގެ ތާރީޚުތައް އެއްފަރާތްކުރުމަށް މެދުވެރިވި އޮނިގަނޑުތަކަކީ، ފަހުން އެ ތާރީޚުތައް މިނެކިރާ މިންގަނޑުތަކަށް ވެގެންދާނެއެވެ.
އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ ކުރިން ކަނޑުގެ އިން ވަކިކުރުން
އަނެއް ބޮޑު ފާޑުކިޔުމަކީ ގާނޫނީ ސުވާލުތައް ބެލިގޮތުގެ ތަރުތީބެވެ. ކަނޑުގެ ސަރަހައްދީ އިން ކަނޑައެޅުން އަންނަނީ ސިޔާދަތީ ބާރުވެރިކަމުގެ މައްސަލަ ހައްލުވުމަށްފަހުއެވެ. ގައުމުތަކުން ފުރަތަމަ ކަނޑައަޅަނީ ސަރަހައްދުގެ ވެރިޔަކީ ކާކުކަމެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން އެ ސަރަހައްދުން އުފެދޭ ކަނޑުގެ އިންތައް ވަކިކޮށް ކަނޑައަޅައެވެ.
ފޮއްޅަވައިގެ އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ މަރުހަލާއަށް ފާޑުކިޔާ ފަރާތްތަކުން ބުނަނީ މިއާ އިދިކޮޅަށް ކަންތައް ހިނގާދިޔަ ކަމަށެވެ. ސިޔާދަތީ ބާރުވެރިކަމަކީ ނިމިފައިވާ ކަމެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައި، ކަނޑުގެ ބޯޑަރު ކަނޑައެޅުމަށް ދިއުމުން، ބައިނަލްއަގުވާމީ އިދާރާތަކުން ވަނީ އަސާސީ ސުވާލު ފުރިހަމައަށް ބެލުމުގެ ކުރިން ސިޔާދަތީ ބާރުގެ ނަތީޖާ ކަނޑައެޅުމަށް ފުރުސަތު ދީފައެވެ. މީގެ ނަތީޖާއަކީ، ކަނޑުގެ ގާނޫނުން ސިޔާސީ، ތާރީޚީ އަދި ގާނޫނީ ގޮތުން ދެބަސްވުން ހުރި ގަބޫލުކުރުންތަކަކަށް ބާރުދިނުން ކަމަށް އެފަރާތްތަކުން ބުނެއެވެ.
އެ ވިސްނުމާ އެއްބަސްވިޔަސް ނުވަތަ ނުވިޔަސް، މި ކަންބޮޑުވުމުން މާ ފުޅާ މައްސަލައެއް ފާހަގަކޮށްދެއެވެ. ކަނޑުގެ އިންތައް ކަނޑައެޅުމުގެ ބޭނުމަކީ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދު ބެލެހެއްޓުމެވެ. އެއީ އާންމުކޮށް ސަރަހައްދީ މިލްކުވެރިކަމާ ބެހޭގޮތުން ހައްލުނުވެ ހުރި ތާރީޚީ ދެބަސްވުންތައް ހައްލުކުރަން ހަދާ އެއްޗެއް ނޫނެވެ.
ތިންވަނަ ފަރާތެއްގެ ހައްގުތަކުގެ މައްސަލަ
މި ދެބަސްވުމުން ތިންވަނަ ފަރާތެއްގެ ހައްގުތަކާ ބެހޭގޮތުންވެސް ސުވާލު އުފެދެއެވެ. ބައިނަލްއަގުވާމީ ގާނޫނުތަކުގައި، ކޯޓު މަރުހަލާއެއްގައި ފުރިހަމައަށް ތަމްސީލުނުވާ ގައުމުތަކުގެ ގާނޫނީ މަސްލަހަތުތައް ކަނޑައެޅުމުން ދިމާވާނެ ނުރައްކާތައް މާ ކުރިންސުރެ ގަބޫލުކުރެއެވެ. މި އުސޫލު އޮންނަނީ ބައިނަލްއަގުވާމީ ނިންމުންތަކުގެ ގާނޫނީ ހައިސިއްޔަތު ލިބެނީ ރުހުމާއި ބައިވެރިވުމުން ކަމަށްވާތީއެވެ.
ރާއްޖޭގެ ނަޒަރުގައި، މި މައްސަލަ އަދިވެސް އޮތީ ހައްލުނުވެއެވެ. ރާއްޖެއާ ގުޅިގެން ވާރުތަވަމުން އައި ތާރީޚީ ނަގުލުވުންތަކެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ދައުވާއެއް އޮތްނަމަ، އެ ދައުވާއަށް ފުރަތަމަ ބެލުމެއް ނެތި، ފޮއްޅަވައިގެ މުސްތަގުބަލަކީ މުޅިން ނިމިފައިވާ ކަމެއްގެ ގޮތުގައި ބަލާނީ ކިހިނެއްކަން ސާފުކޮށްދޭން އުނދަގޫވެއެވެ. މައްސަލައަކީ ރާއްޖެއަށް އެންމެ ފަހުން ކާމިޔާބުވުން ނުވަތަ ނޫންތޯއެއް ނޫނެވެ. މައްސަލައަކީ، ބައިނަލްއަގުވާމީ އިދާރާތަކުން އެކަމަކީ ނިމިފައިވާ ކަމެއްގެ ގޮތުގައި އަމަލުކުރުމުގެ ކުރިން، އެ ދައުވާ ދިރާސާކުރަންޖެހޭ ކަމެވެ.
ރާއްޖޭގެ ގިނަ އޮބްޒާވަރުންގެ ނަޒަރުގައި، މިއީ މުޅި މަރުހަލާގައި އޮތް އެންމެ ކަންބޮޑުވާ އެއް ކަމެވެ.
އދ. އިން އަޅާނުލާ ދޫކޮށްލައިގެން ނުވާނެ ސުވާލެއް
މުޅި މައްސަލައަށް އެކުއެކީ ބަލާއިރު، މީދޫގައި ރައީސް މުއިއްޒު ދެއްކެވި ވާހަކަފުޅަކީ ހަމައެކަނި ކަނޑުގެ އިންވަކި ކުރުމަށް ވުރެ، ބައިނަލް އަޤްވާމީ ގޮތުން މާ ބޮޑު ވާހަކަފުޅެކެވެ. އެއީ އދ. ގެ އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ އޮނިގަނޑު އެކުލެވިގެން އައިގޮތުން ފެށިގެން، އެޑްވައިޒަރީ އޮޕީނިއަންތަކާއި ޖެނެރަލް އެސެމްބްލީގެ ގަރާރުތައް މާނަކުރުމާއި، އަދި މިއަދުގެ ކަނޑުގެ ގާނޫނުތައް ހިންގުމާ ހަމައަށް ގެތެމުންއައި، ކަށަވަރު ނުކުރާ ގަބޫލުކުރުންތަކުގެ ސިލްސިލާއަށް ކުރިމަތިކުރުވި ގޮންޖެހުމެކެވެ.
އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ ރެކޯޑް ފުރިހަމަތޯއާއި، ގަރާރު 1541 ގެ މިންގަނޑުތައް އެއްގޮތަކަށް ހިންގުނުތޯއާއި، އިރުޝާދީ ވަސީލަތްތަކަށް އޭގެ ބޭނުމުން ބޭރުން ބާރުތަކެއް ދެވުނުތޯއާއި، އިސްތިއުމާރު ހުއްޓާލުމުގެ ހުރިހާ ސުވާލުތަކެއް ހައްލުވުމުގެ ކުރިން ކަނޑުގެ އިން ކަނޑައަޅަންޖެހޭތޯއާއި، އަދި ތިންވަނަ ފަރާތެއްގެ ހައްގުތަކަށް އެކަށީގެންވާ ސަމާލުކަމެއް ލިބުނުތޯ ސުވާލުކުރުމުގެ ހައްގު ރާއްޖެއަށް އެބައޮތެވެ. މި ސުވާލުތަކަކީ، މިހާރު ދައްކާ ވާހަކަތަކަށް އުނދަގޫތަކެއް ވާތީވެ، ފޮހެވޭނެ ސުވާލުތަކެއް ނޫނެވެ.
އެހެންކަމުން، ރައީސް މުއިއްޒު "ވިއްކާލި ކަނޑު" އަނބުރާ ހޯދައިފި ކަމަށް ވިދާޅުވާއިރު، އެމަނިކުފާނު އެ ދައްކަވަނީ ކަނޑުގެ ޖިއޮގްރަފީއަށްވުރެ ފުޅާ ވާހަކަފުޅެކެވެ. އެމަނިކުފާނު އެ ވިދާޅުވަނީ، ޒަމާނީ ފޮއްޅަވައިގެ ވާހަކަ ބިނާވެފައިވާ ގާނޫނީ އަދި ތާރީޚީ ގޮތުން ކަށަވަރު ނުކުރާ ގަބޫލުކުރުންތަކަށް ގޮންޖެހުމުގެ ގާބިލުކަން ރާއްޖެއިން އަލުން ހޯދާފައިވާ ކަމަށެވެ. ބައިނަލްއަގުވާމީ މުޖުތަމައުން އެންމެ ފަހުން އެކަމާ އެއްބަސްވޭތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯއަކީ ވަކި ކަމެކެވެ. ދެކޮޅު ނުހެދޭނެ ހަގީގަތަކީ، މިހާރު އުފައްދާ ސުވާލުތަކަކީ ދިރާސާކުރަން ބޭނުންވާ ސުވާލުތަކެއް ކަމެވެ. އަދި އިންސާފަށް ބުރަވާ އިސްތިއުމާރު ނައްތާލުމުގެ އޮނިގަނޑަކުން އެފަދަ ޤަބޫލުކުރުންތަކެއް މުރާޖަޢާކުރަން ބިރުގަންނަންޖެހޭ އެއްވެސް ސަބަބެއް ނެތެވެ.