ބައިނަލްއަޤުވާމީ ކަނޑުގެ ޤާނޫނާ ބެހޭ ޓްރައިބިއުނަލްގެ ކުރީގެ ރައީސް، ފަނޑިޔާރު ޖިން-ހިއުން ޕައިކް ވަނީ މޮރިޝަސް އާއި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަނޑުގެ މައްސަލަ ފެށިގެން އައި ގޮތުގެ މުހިންމު ތަފްސީލެއް ދެއްވާފައެވެ. އެމަނިކުފާނު ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި، އދ. ގެ ކަނޑުގެ ޤާނޫނާ ބެހޭ މުއާހަދާ (UNCLOS) ގެ 287 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން (ދީފައިވާ ހަތަރު އިޚުތިޔާރީ އިޖުރާއަތުގެ ތެރެއިން) މޮރިޝަސް އިން ނުވަތަ ދިވެހިރާއްޖެއިން ވެސް ވަކި އިޖުރާއާތެއް އިޚްތިޔާރުކޮށް ކަނޑައަޅާފައި ނުއޮވެއެވެ. މި ހާލަތުގައި، މޮރިޝަސް އިން ޖޫން 2019 ގައި އެ މުއާހަދާގެ އެނެކްސް 7 ގެ ދަށުން އާބިޓްރޭޝަނަށް މައްސަލަ ހުށަހެޅިއެވެ. އޭގެ ފަހުން ސެޕްޓެމްބަރު މަހު ދެ ޤައުމުން އެއްބަސްވީ އެ މައްސަލަ އިޓްލޮސް ގެ ޚާއްޞަ ޗެމްބަރަކަށް ބަދަލުކުރުމަށެވެ. މި ތަރުތީބަކީ ވަރަށް މުހިންމު ކަމެކެވެ. ސަބަބަކީ، އިޓްލޮސް ގެ އަޑުއެހުންތަކަށް ހާޒިރުނުވެ ދެކޮޅު ހެދި ނަމަ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދު ކަނޑައެޅުން ހުއްޓުވޭނެ ކަމަށް ރާއްޖޭގައި މިހާރު ދެކެވޭ ވާހަކަތަކަށް މީގެ ސަބަބުން ގޮންޖެހުންތަކެއް ކުރިމަތިވާތީއެވެ.
އެނެކްސް 7 ހިނގަންޖެހުނު ސަބަބު
މުއާހަދާ (UNCLOS) ގެ 287 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން، މުއާހަދާ މާނަކުރުމުގައި ނުވަތަ ތަންފީޒުކުރުމުގައި އުފެދޭ ދެބަސްވުންތައް ހައްލުކުރުމަށްޓަކައި އެކެއް ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ އިޖުރާއާތްތައް އިޚްތިޔާރުކުރުމުގެ ފުރުސަތު ބައިވެރިވާ ދައުލަތްތަކަށް ލިބިގެންވެއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި އިޓްލޮސް އާއި، ބައިނަލްއަޤުވާމީ އަދުލުގެ ކޯޓާއި، އެނެކްސް 7 ގެ ދަށުން ހިންގާ އާބިޓްރޭޝަނާއި، އެނެކްސް 8 ގެ ދަށުން ހިންގާ ޚާއްޞަ އާބިޓްރޭޝަން ހިމެނެއެވެ. މޮރިޝަސް އާއި ރާއްޖެއިން ކުރެ އެއްވެސް ޤައުމަކުން ވަކި އިޖުރާއާތެއް އިޚްތިޔާރުކޮށްފައި ނުވުމަކީ، އެ ޤައުމުތައް މުއާހަދާގެ ދަށުން މައްސަލަ ހައްލުކުރާ ނިޒާމުން ބޭރުވާނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. 287 ވަނަ މާއްދާގެ (3) ވަނަ ނަންބަރުގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގައި، ވަކި އިޖުރާއާތެއް އިޚްތިޔާރުކޮށްފައި ނުވާ ދައުލަތަކުން އެނެކްސް 7 ގެ ދަށުން ހިންގާ އާބިޓްރޭޝަން ގަބޫލުކުރި ކަމަށް ބެލެވޭނެއެވެ. އެހެންކަމުން، މޮރިޝަސް އަށް 18 ޖޫން 2019 ގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިތުރު އެއްބަސްވުމަކާ ނުލައި އެނެކްސް 7 ގެ ދަށުން މައްސަލަ ފެށުމުގެ ފުރުސަތު ލިބިގެންދެއެވެ. އެ ޤާނޫނީ ބިންގާ ކުރިއްސުރެ އޮތީ ދެ ޤައުމުން ބައިވެރިވެފައިވާ 'އަންކްލޮސް' މުއާހަދާގެ ތެރެއިންނެވެ.
ސެޕްޓެމްބަރު 2019 ގައި ހިނގި ކަމަކީ މިއާ ތަފާތު ކަމެކެވެ. މޮރިޝަސް އާއި ރާއްޖެއިން އެއްބަސްވީ ކުރިން ހުށަހެޅިފައި އޮތް އެނެކްސް 7 ގެ މައްސަލަ އިޓްލޮސް ގެ ޚާއްޞަ ޗެމްބަރަކަށް ބަދަލުކުރުމަށެވެ. އެ އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރުމަށް ރާއްޖެއަށް އިންކާރު ކުރެވުނީހެވެ. އެހެންވިނަމަ، ޚާއްޞަ ޗެމްބަރަށް މައްސަލަ ބަދަލެއް ނުކުރެވުނީހެވެ. ނަމަވެސް، އޭގެ މާނައަކީ އަސްލު މައްސަލަ ހުއްޓުމަކަށް އައުމެއް ނޫނެވެ. މޮރިޝަސް އިން އޭގެ ތިން މަސް ކުރިން އޮތީ އެނެކްސް 7 ގެ ދަށުން މައްސަލަ ފަށާފައެވެ. އެހެންކަމުން، މުހިންމު ސުވާލަކީ އިޓްލޮސް އަށް ދާން ރާއްޖެއަށް އިންކާރު ކުރެވިދާނެތޯ އުފެދޭ ސުވާލެއް ނޫނެވެ. ޚާއްޞަ ޗެމްބަރަށް މައްސަލަ ބަދަލުކުރުމަށް އިންކާރު ކުރެވިދާނެކަން ސާފެވެ. އެކަމަކު، އޭރު ފެށިފައި އޮތް އެނެކްސް 7 ގެ އާބިޓްރޭޝަނަށް ދެން ވާނީ ކިހިނެއްތޯ މިއީ އުފެދޭ އަސްލު ސުވާލެވެ.
މައްސަލައިގައި ބައިވެރި ނުވުމަކުން ފަރުޖައްސާ ނުލެވޭނެ ސަބަބު
އެނެކްސް 7 ގެ 9 ވަނަ މާއްދާގައި މީގެ ޖަވާބު ވަރަށް ސާފުކޮށް އެބައޮތެވެ. މައްސަލައިގެ އެއް ފަރާތަކުން ހާޒިރުނުވިޔަސް ނުވަތަ ދިފާޢުގައި ވާހަކަ ނުދެއްކިޔަސް، އަނެއް ފަރާތަށް މައްސަލަ ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށް އެދުމުގެ ފުރުސަތު އޮވެއެވެ. އެ މާއްދާގައި ބަޔާންކުރާ ގޮތުގައި، އެއް ފަރާތަކުން ހާޒިރުނުވުމަކީ މައްސަލަ ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށް އޮތް ހުރަހެއް ނޫނެވެ. އެ ހާލަތުގައި ވެސް، މައްސަލަ ބަލާ ޓްރައިބިއުނަލުން އެ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޙްތިޞާޞް އޮތްތޯ އާއި، ހުށަހެޅިފައިވާ ދަޢުވާއަކީ ޙަޤީޤަތުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ޤާނޫނީ ގޮތުން ސައްހަ ދަޢުވާއެއްތޯ ކަށަވަރު ކުރަންޖެހޭނެއެވެ. އެހެންކަމުން، ފަހުން އިޓްލޮސް ގެ ޚާއްޞަ ޗެމްބަރުގައި ރާއްޖެއިން ސުވާލުކުރި ފަދައިން، އިޙްތިޞާޞާ މެދު ސުވާލު އުފެއްދުމުގެ ފުރުސަތު އޭރު ވެސް އޮތީހެވެ. (ނޯޓް: ނަމަވެސް އިޓްލޮސްއަށް މައްސަލަ ޓްރާންސްފާ ކުރުމަށް އެއްބަސްވެފަ، ދެން އެތަނަށް ގޮސް އެ މައްސަލަ ބެލުމުގެ އިޙުތިސާސު އެ ޓްރައިބުނަލަށް އޮތްތޯ ސުވާލު އުފެއްދުމުގައި ފައިދާއެއް އޮވެދާނެތޯ އިތުރަށް ދިރާސާ ކުރަން ޖެހެއެވެ.) ނަމަވެސް، ހަމައެކަނި މައްސަލައިގައި ބައިވެރިނުވެ ތިބެގެން މައްސަލަ އަމިއްލައަށް ބާތިލެއް ނުކުރެވުނީހެވެ. އިޓްލޮސް ގެ ގަވާއިދުގެ 28 ވަނަ މާއްދާގައި ވެސް އޮންނަނީ ހަމަ މި އުސޫލެވެ.
މިހާރު ހިނގަމުންދާ ބަހުސްގައި މި ތަފާތު ސާފުކޮށް އެނގެންޖެހެއެވެ. އިޓްލޮސްގެ އިޙްތިޞާޞާ ދެކޮޅަށް ދެއްކޭނެ ވާހަކަތައް ހުރެދާނެއެވެ. އަދި އިޓްލޮސް ގެ ޚާއްޞަ ޗެމްބަރަކަށް މައްސަލަ ބަދަލުކުރަން ނިންމި ނިންމުމަށް ފާޑުކިޔުމުގެ ޖާގަ ވެސް އެބައޮތެވެ. މިއީ ދިރާސާކުރަންޖެހޭ ޤާނޫނީ ސުވާލުތަކެވެ. އެކަމަކު، މައްސަލައިގައި ބައިވެރިނުވި ނަމަ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދު ކަނޑައެޅުން ހުއްޓުވުނީސް ކަމަށް ބުނުމަކީ ކަމުގެ ހަގީގަތެއް ނޫނެވެ. އެފަދަ ވާހަކައެއް ދައްކާ ފަރާތަކުން، ބައިވެރިނުވުމުގެ ސަބަބުން އެނެކްސް 7 ގެ 9 ވަނަ މާއްދާގެ ބާރު ކެނޑިގެންދާނެ ގޮތް ތަފްސީލުކޮށްދޭން ޖެހޭނެއެވެ. އަދި މޮރިޝަސް އިން ފަށާފައިވާ އާބިޓްރޭޝަން ހުއްޓުވޭނެ އިޖުރާއީ ނުވަތަ ޤާނޫނީ މަގެއް ދައްކައިދޭން ޖެހޭނެއެވެ.
ދިވެހިރާއްޖެއިން ހުށަނޭޅި ސިޔާދަތީ މައްސަލަ
މައްސަލަ ކުރިއަށް ދިޔައިރު ރާއްޖެއިން ހުށަހެޅި ދަޢުވާއަށް ބަލާއިރު، މިއަށްވުރެ މާ ބޮޑު މައްސަލައެއް އެބައޮތެވެ. ރާއްޖެއިން ޗެމްބަރުގެ އިޙްތިޞާޞާ މެދު ސުވާލު އުފައްދައި، ފޮއްޅަވައިގެ މިލްކުވެރިކަމާ މެދު އުފެދިފައިވާ ދެބަސްވުމަށް ވަރަށް ބޮޑަށް ބުރަވިއެވެ. ނަމަވެސް، ރާއްޖެއިން އެ މައްސަލަ ހުށަހެޅީ މޮރިޝަސް އާއި އިނގިރޭސިވިލާތާ ދެމެދު އޮތް ދެބަސްވުމެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ފޮއްޅަވައިގެ މައްޗަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ މިނިވަން ސިޔާދަތީ ޙައްޤެއް އޮތްކަން ބަލައިގަތުމަށް ރާއްޖެއިން އެދިފައެއް ނުވެއެވެ. އެހެންކަމުން، މައްސަލަ ކުރިއަށް ދިޔައީ ފޮއްޅަވައިގެ މިލްކުވެރިކަމާ މެދު ދެބަސްވަނީ މޮރިޝަސް އާއި އިނގިރޭސިވިލާތް ކަމަށް ބަލައި، ކަނޑުގެ ބައުންޑަރީ ކަނޑައަޅަންޖެހެނީ ރާއްޖެއާއި މޮރިޝަސްއާ ދެމެދު ކަމަށް ބަލައިގެންނެވެ. ފޮއްޅަވައިގެ މައްޗަށް ރާއްޖޭގެ އިހުގެ މިލްކުވެރިކަމެއް އޮތްކަމުގެ ދަޢުވާއެއް ރަސްމީކޮށް އެ ޓްރައިބިއުނަލަށް ހުށަހަޅާފައެއް ނުވެއެވެ.
މި ތާރީޚީ ހަޤީޤަތަކީ ރާއްޖެއަށް މިހާރު ކުރެވޭނެ ކަންކަމާ މެދު ވިސްނާއިރު ވަރަށް މުހިންމު ކަމެކެވެ. 2023 ވަނަ އަހަރު ކަނޑައެޅި ބައުންޑަރީގެ ސަބަބުން ގެއްލުނު ކަނޑުގެ ސަރަހައްދު އަނބުރާ ހޯދަން މަސައްކަތް ކުރާއިރު، އެ ނިންމުން ނިންމާފައިވާ އަސާސްތައް ގަބޫލުކޮށްގެން ތިބެ އެކަން ކުރުމަކީ ބައިނަލްއަޤުވާމީ "އެންމެ ފަހުގެ ނިންމުމަކާ" ކުރިމަތިލާންޖެހޭނެ ކަމެކެވެ. ރާއްޖޭގެ އިޤްތިޞާދީ ސަރަހައްދު ދެކުނަށް ފުޅާވާނެ ކަމަށް ރާއްޖޭގެ ޤާނޫނަކުން ކަނޑައެޅިޔަސް، އޭގެ ޒާތުގައި އެ ދަތިކަމެއް ނައްތައެއް ނުލެވޭނެއެވެ. ރާއްޖޭގެ އަސްލު މައުގިފަކީ ފޮއްޅަވައިގެ މިލްކުވެރިކަމުގެ އަސާސް ތާރީޚީ ގޮތުން ނުބައިކޮށް އޮތް ކަމަށް ވާނަމަ، ޤާނޫނީ ދިރާސާތައް އަމާޒުކުރަންޖެހޭނީ ކަނޑުގެ ބައުންޑަރީއަކަށް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އަމާޒުކުރަން ޖެހޭނީ، ކަނޑުގެ އެ ސަރަހައްދުތައް މިލްކުވުމުގެ އަސްލު ކަމުގައިވާ ބިމުގެ ނުވަތަ ރަށްތަކުގެ މިލްކުވެރިކަމުގެ ހައްޤަށެވެ.
މައްސަލަ 1965 ގެ ކުރިއަށް ގެންދަންޖެހުން
މިއީ ފޮއްޅަވައިގެ މައްޗަށް ރާއްޖެއަށް އޮތް އިހުގެ މިލްކުވެރިކަމުގެ ހައްޤު، ބައިނަލްއަޤުވާމީ މައިދާނުގައި މިހާތަނަށް ބެލިފައިވާ މައްސަލަތަކާ މުޅިން ތަފާތުވާ ހިސާބެވެ. މޮރިޝަސްގެ ދަޢުވާ ބިނާވެފައިވަނީ 1965 ވަނަ އަހަރު އިނގިރޭސިން ފޯޅަވަހި މޮރިޝަސްއާ ވަކިކުރި ހިސާބުންނެވެ. ރާއްޖޭގެ ދަޢުވާ އެ ހިސާބުން ފެށިގެން ނުވާނެއެވެ. ރާއްޖެއިން އުފައްދަންޖެހޭ ސުވާލަކީ މާ ކުރީގެ ސުވާލެކެވެ. އެއީ ފޮއްޅަވައިއަކީ މޮރިޝަސްއާ ގުޅިފައިވާ އިސްތިޢުމާރީ ބައެއްގެ ގޮތުގައި އެންމެ ފުރަތަމަ ބެލެވެން ފެށީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ އެ ރަށްތަކަކީ ކުރިން ރާއްޖޭގެ ސިޔާދަތީ ބާރުގެ ދަށުގައި އޮތް ތަނެއް ނަމަ، ފަހުން މޮރިޝަސްއާ އެކު އެ ރަށްތައް އިދާރީގޮތުން ހިންގުމަކީ، އޭގެ ކުރިން އޮތް މިލްކުވެރިކަމުގެ ހައްޤަށް އޮތް ޖަވާބަކަށް ނުވާނެއެވެ.
މި ސުވާލަށް ޖަވާބު ހޯދުމަށްޓަކައި ހަމައެކަނި ކުރީގެ ޗާޓުތަކެއް ދެއްކުމަކުން ނުވަތަ ދިވެހިންނަށް ފޯޅަވަހި އެނގޭކަން ސާބިތު ކޮށްދިނުމަކުން ނުފުދެއެވެ. ދިވެހި ތާރީޚީ ރެކޯޑުތަކާއި، ވިލާތުގެ ލިޔެކިޔުންތަކާއި، ދަތުރުފަތުރުގެ ހެކިތަކާއި، ތާރީޚީ ނަންތައް އެކުގައި ދިރާސާ ކުރަންޖެހެއެވެ. ރަސްރަސްކަލުން ބޭނުންކުރެއްވި ލަގަބުތަކަކީ ވެސް މުހިންމު ކަމެކެވެ. ޚާއްޞަކޮށް 16 ވަނަ ގަރުނުގައި ސުލްޠާން ޙަސަން ނުވަވަނަ "ފޯޅަވަހީގެ ހަތް ރަށް" (Seven Islands of Pullobay) އަށް ކުރައްވާފައިވާ އިޝާރާތް ފާހަގަކޮށްލެވެއެވެ. މިފަދަ ހެކިތަކުގެ މުހިންމުކަމަކީ، ފަރަންސޭސިންނާއި އިނގިރޭސިން އެ ސަރަހައްދު ހިންގަން ފެށުމުގެ ކުރިން، ދިވެހި ދައުލަތުގެ ސަރަހައްދީ ތަޞައްވަރު އޮތްގޮތް ހާމަވުމެވެ. މީގެ އިތުރުން، އެ ދުވަސްވަރުގެ ހާލަތާ ގުޅޭގޮތުން ހިންގާފައިވާ އިދާރީ ބާރާއި، ވަޒަންވެރިވުމާއި، ސަރަހައްދީ ގުޅުން ހާމަކޮށްދޭ އެހެނިހެން ހެކިތައް ވެސް ދިރާސާ ކުރަންޖެހެއެވެ.
ރާއްޖެއަށް ފޮއްޅަވައިގެ މައްޗަށް ކުރީގެ މިލްކުވެރިކަމެއް އޮތްކަން ސާބިތު ކުރެވިއްޖެ ނަމަ، ދެން ބަލަންޖެހޭނީ އިސްތިޢުމާރީ ދުވަސްވަރު އެ ހައްޤަށް ވީގޮތެވެ. ފަރަންސޭސިން ފޯޅަވަހީގެ މައްޗަށް ދަޢުވާކުރީ ކޮން އުސޫލަކުންތޯ އާއި، އެކަމަށް އޮތް ޤާނޫނީ ބިނާއަކީ ކޮބައިތޯ ލިޔެކިޔުންތަކުން އެނގެންޖެހެއެވެ. ރާއްޖެއިން އެތަން ދޫކޮށްލީތޯ، ނުވަތަ ހަނގުރާމައަކުން އަތުލީތޯ، ނުވަތަ މިލްކުވެރިކަން ބަދަލުވާ ފަދަ އެހެން ކަމެއް ހިނގިތޯ ބަލަންޖެހެއެވެ. އޭގެ ފަހުން އިނގިރޭސިން އެތަން ހޯދި ގޮތް ވެސް ހަމަ މިފަދައިން ދިރާސާ ކުރަންޖެހެއެވެ. ރާއްޖޭގެ މިލްކުވެރިކަން ޤާނޫނީ ގޮތުން ނިމުމަކަށް އައިކަން ސާބިތު ނުކުރެވޭ ނަމަ، މިއީ މިހާރު އޮތް ކަނޑުގެ ބައުންޑަރީގެ މައްސަލައަށްވުރެ މާ ސީރިއަސް މައްސަލައަކަށް ވާނެއެވެ.
ބައިނަލްއަޤުވާމީ ގޮތުން މުޅިން ތަފާތު ސުވާލެއް
މިފަދަ ދަޢުވާއަކީ 2019 ވަނަ އަހަރު ބައިނަލްއަޤުވާމީ އަދުލުގެ ކޯޓުން ނިންމި ނިންމުން އަލުން ހުޅުވާލުމެއް ނޫނެވެ. އެ ކޯޓުން ބެލީ 1965 ގައި އިނގިރޭސިން ފޮއްޅަވައި ވަކިކުރުމާ ގުޅިގެން މޮރިޝަސް މިނިވަންވުމުގެ މަރުހަލާ ފުރިހަމަވެފައި ވޭތޯއެވެ. ނަމަވެސް، ރާއްޖޭގެ އިހުގެ މިލްކުވެރިކަމުގެ ދަޢުވާއަކީ އެ އިންތިޒާމުތަކުގެ ކުރިން ހިނގާފައިވާ ކަންކަމާ މެދު އުފެދޭ ސުވާލެކެވެ. އެއީ ފޮއްޅަވައިއަކީ ކުރިން ރާއްޖޭގެ ބައެއްތޯ އާއި، އެތަން ވިލާތުގެ އިސްތިޢުމާރީ ބާރުތަކުގެ ދަށަށް ދިޔައީ ކިހިނެއްތޯ ބަލާ ބެލުމެކެވެ. އިޓްލޮސް ގައި ކުރިއަށްދިޔަ މޮރިޝަސް-ރާއްޖެ މައްސަލައިގައި ވެސް މިކަން ނިންމާފައެއް ނުވެއެވެ. ސަބަބަކީ ފޮއްޅަވައިގެ ސިޔާދަތީ ބާރު ރާއްޖެއަށް އޮތް ކަމުގެ ދަޢުވާއެއް ރާއްޖެއިން އެ މައްސަލައިގައި ހުށަހަޅާފައި ނުވާތީއެވެ. މި ތަފާތަކީ ރާއްޖޭގެ ކުރިމަގުގެ ސްޓްރެޓެޖީ އެއާއެކު ބައްޓަންކުރަން ޖެހޭނެ އަސާސެވެ. ފޮއްޅަވައިއަކީ މޮރިޝަސްގެ ތަނެއް ކަމަށް ރާއްޖެއިން ގަބޫލުކުރަމުން، ހަމައެކަނި 2023 ގެ ހުކުމުން ގެއްލުނު ކަނޑުގެ ސަރަހައްދު ހޯދަން އުޅޭ ނަމަ، އެ ހުކުމުގެ ނިހާއީ ބާރާ ކުރިމަތިލާން ޖެހޭނެއެވެ. ނަމަވެސް، ތާރީޚީ ހެކިތަކުން ފޮއްޅަވައިގެ އިހުގެ މިލްކުވެރިކަން ރާއްޖެއަށް އޮތްކަން ސާބިތުވާ ނަމަ، އެންމެ ފުރަތަމަ އަންނާނީ ސިޔާދަތީ ބާރުގެ ސުވާލެވެ. "ބިމުގެ ބާރު ކަނޑުގެ މައްޗަށް ހިނގާނެ" ކަމަށް ބުނާ އުސޫލު އޭރުން އަމަލީ ގޮތުން އިސްކުރަން ޖެހޭނެއެވެ. ކަނޑުގެ ހައްޤުތައް ބިނާވެގެންވަނީ ބިމުގެ ސިޔާދަތީ ބާރުގެ މައްޗަށެވެ. އެހެންކަމުން، މައިގަނޑު މައްސަލައަކީ ހަމައެކަނި އިޓްލޮސް ހުކުމުން ގެއްލުނު ކަނޑުގެ ސަރަހައްދެއް ނޫނެވެ. އަސްލު މައްސަލައަކީ ވިލާތުގެ އިސްތިޢުމާރީ ބާރުތައް އައުމުގެ ކުރިން ފޮއްޅަވައިއަކީ ރާއްޖޭގެ ބައެއްތޯ އާއި، އެ ބާރު ނިގުޅައިގަނެވުނީ ކޮން އިރަކު، ކޮން ޤާނޫނީ އުސޫލަކުންތޯ އުފެދޭ ސުވާލެވެ. މިއީ ބައިނަލްއަޤުވާމީ މައިދާނުގައި މިހާތަނަށް ހިނގި އެއްވެސް މައްސަލައެއްގައި ގޮތެއް ނިންމުމަށް ދިވެހިރާއްޖެއިން ނުވަތަ އެހެން ގައުމަކުންވެސް އެދިފައިވާ ސުވާލެއް ނޫނެވެ. (ނިމުނީ)